ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Παραίτηση Μαρκεζίνη

Όλα λοιπόν δείχνουν ότι η κυβέρνηση ενισχύεται σε δύναμη και συνοχή. Διαγράφονται ακόμα ελπίδες ότι μπορεί οι Αμερικανοί να δώσουν πρόσθετη βοήθεια για να ανακουφιστεί ο προϋπολο­γισμός από το βάρος των στρατιωτικών δαπανών. Ο Π.Κανελ­λόπουλος, που βρίσκεται, στα τέλη Μαρτίου, στην Ουάσιγκτον και γίνεται δεκτός από τον Αϊζενχάουερ και άλλους επίσημους Αμερικανούς, δηλώνει στον ανταποκριτή του Γαλλικού Πρακτο­ρείου Ειδήσεων ότι συζητά αυτό κυρίως το θέμα (εφημερίδες, 30 Μαρτίου 1954). Και, σε λόγο του στην Εθνική Λέσχη Σπουδαστών στην Ουάσιγκτον, δεν παραλείπει να αναφερθεί στην «πρωτο­βουλία του Παπάγου» για παραχώρηση «στρατιωτικών διευκο­λύνσεων» στους Αμερικανούς στην Ελλάδα, καθώς και στην ελ­ληνοαμερικανική φιλία:

«Εις την Ελλάδα - λέει ανάμεσα σε άλλα ο Έλληνας υπουρ­γός Εθνικής Αμύνης - θεωρούμεν τους Αμερικανούς αποτελούντας μέρος του εαυτού μας και είμεθα ευτυχείς οπο­τεδήποτε διαπιστώνομεν ότι οι ζώντες εις την χώραν μας Αμερικανοί αισθάνονται "σαν στο σπίτι τους"».

     Τη δύναμη και τη συνοχή της κυβερνήσεως του Συναγερμού συμβολίζει η παρουσία όλων των επιτελών του, που βρίσκονται στην Ελλάδα, των υπουργών, των υφυπουργών και των βουλευ­τών στη λαμπρή παρέλαση της 25ης Μαρτίου.

Έτσι, για πολύ κόσμο, αλλά και για τους περισσότερους πο­λιτικούς, ακόμα και για υπουργούς, καθώς και για τους δημο­σιογράφους, πέφτει σαν «κεραυνός εν αιθρία» ανακοίνωση που δίνει τις πρώτες απογευματινές ώρες της 2ας Απριλίου το πολι­τικό γραφείο του πρωθυπουργού:

«Ο υπουργός Συντονισμού κ.Σπ.Μαρκεζίνης - αναφέρει η ανακοίνωση - υπέβαλε διά λόγους υγείας την από της θέ­σεως του υπουργού Συντονισμού παραίτησίν του. Η παραίτησις εγένετο αποδεκτή. Τα καθήκοντα του υπουργού του Συντονισμού θα ασκή του λοιπού ο μέχρι τούδε Υπουρ­γός Αναπληρωτής Συντονισμού κ.Θάνος Καψάλης».

Τι είχε συμβεί; Πώς ξέσπασε ξαφνικά αυτή η κρίση στους κόλπους του παντοδύναμου Συναγερμού; Πώς, από τη μία στιγμή στην άλλη, ο πανίσχυρος υπουργός Συντονισμού υποχρεώθηκε να παραιτηθεί;

Ήταν πασίγνωστα η επιρροή που είχε ο Μαρκεζίνης στον Πα­πάγο από πολλά χρόνια και ο θαυμασμός που έτρεφε ο αρχιστράτηγος στον νέο πολιτικό. Από το 1945, τουλάχιστον, έχουν αρχίσει να συνδέονται τα δύο ονόματα: Παπάγος - Μαρκεζίνης. Χαρακτηριστικό, από την άποψη αυτή, είναι το ακόλουθο απόρ­ρητο έγγραφο από τα μυστικά και αδημοσίευτα ακόμα αρχεία του Στέητ Ντηπάρτμεντ, με ημερομηνία 23 Νοεμβρίου 1948 και τίτλο «Ενδεχόμενο ενός καθεστώτος Παπάγου - Μαρκεζίνη στην Ελλάδα»:

« Αναφερόμενος στη συνομιλία του πρεσβευτή Γκραίηντυ της 20ής Νοεμβρίου με τον βασιλέα Παύλο (Αθήνα, τηλε­γράφημα 2382 της 20ής Νοεμβρίου) και άλλα πρόσφατα γεγονότα στην Ελλάδα, τα οποία προδιαγράφουν την πιθανότητα πρόωρης αντικαταστάσεως της παρούσης κυ­βερνήσεως συνασπισμού από ένα πιο αυταρχικό καθε­στώς, στο οποίο ο στρατηγός Παπάγος, ο Σπύρος Μαρκεζίνης και ο βασιλεύς θα είναι οι κυριαρχούσες φυσιογνωμίες, επισυνάπτω για πληροφόρηση σας σύντομες αξιολογήσεις του Παπάγου και του Μαρκεζίνη που έλα­βε ο Β1 από το βρετανικό Φόρεϊν Όφις κατόπιν αιτήσεως μας, καθώς και μια "κατεύθυνση" του ΕΤΙ προς το POS/N και PL που περιέχει "ευνοϊκές" βιογραφικές σημειώσεις γι'αυτούς τους κυρίους για χρήση από τις υπηρεσίες μας πληροφοριών "εάν και όταν".

     Μολονότι συμφωνώ με τον πρεσβευτή Γκραίηντυ, ότι πρέπει "να υποστηρίξουμε" τη βασιλική πρόταση (δηλ. δεν αντιτίθεμαι), νομίζω πως δεν θα πρέπει να έχουμε αυτα­πάτες ως προς τον προφανή χαρακτήρα μιας κυβερνήσεως Παπάγου - Μαρκεζίνη ή να δώσουμε μεγάλη πίστη σε οποιαδήποτε ανάληψη υποχρεώσεως από τον βασιλιά πως θα εμποδίσει μια τέτοια κυβέρνηση να γίνει μια μεταμφιε­σμένη δικτατορία. (Είναι ίσως αξιοσημείωτο ότι ο βασιλεύς έδωσε μια αοριστολόγο απάντηση στον Γκραίηντυ επ'αυτού του σημείου.)

     Το πλεονέκτημα ενός τέτοιου καθεστώτος είναι ότι θα δώσει την υπόσχεση πως θα παράσχει στην Ελλάδα μια δυναμική, αποτελεσματική και εμπνευσμένη πολιτική ηγεσία που τόσο έντονα η χώρα χρειάζεται.

 Το μειονέκτημα είναι ότι ένα τέτοιο καθεστώς προφα­νώς θα είναι λιγότερο επιδεκτικό της αμερικανικής επιρ­ροής και επιθυμιών από ό,τι οι πιο ελαστικοί και αδύνατοι προκάτοχοι του ότι τα σφάλματα θα διορθώνονται λιγό­τεροι εύκολα και ότι αποτυχία του καθεστώτος ίσως συ­νεπιφέρει την κατάρρευση ολόκληρου του ελληνικού πο­λιτικού οικοδομήματος, περιλαμβανομένου και του Θρόνου. (Ωστόσο, αυτό μπορεί να συμβεί οποτεδήποτε αν η μάχη εναντίον των ανταρτών χαθεί.)

     Είναι ενδιαφέρον επί τη ευκαιρία να θυμηθούμε ότι τον Ιούλιο 1946 ο Μαρκεζίνης μίλησε στην ελληνική Βουλή και ο λόγος του χαρακτηρίστηκε σαν "καταπληκτικός για την απροκάλυπτη επίθεση του εναντίον της βρετανικής επεμ­βάσεως στις ελληνικές υποθέσεις". 'Άν επιτρέψουμε τη βρε­τανική υπόδειξη – είπε -, με ποια βάση θα αρνηθούμε πα­ρόμοια ενέργεια των Ην.Πολιτειών ή της Ρωσίας εναντίον της ελληνικής ανεξαρτησίας;" (Το θέμα αφορούσε στον κα­θορισμό του χρόνου του δημοψηφίσματος.) Ο Μαρκεζίνης διακρίνεται ίσως ανάμεσα στους Έλληνες πολιτικούς για την ενεργητική, δημιουργική αντίληψη των προβλημάτων και για τον ρεαλισμό του. Είναι, επί παραδείγματι, ο μό­νος Έλληνας πολιτικός που εγκατέλειψε τις εδαφικές διεκδικήσεις της Ελλάδας σαν ανακόλουθες και που θεωρεί έναν προληπτικό πόλεμο των Ην.Πολιτειών εναντίον της Ρωσίας σαν "κάτι το αδύνατον". Εξάλλου, ουδέποτε είχε σημαντι­κή θέση και έτσι ουδέποτε έδειξε τι αξίζει στην πράξη.

Παρά τις επανειλημμένες αρνήσεις εκ μέρους του βα­σιλέως, υπάρχουν πολλοί λόγοι να πιστεύουμε ότι ο Μαρ­κεζίνης ασκεί την ισχυρότερη επιρροή επί της σκέψεως του Παπάγου και του βασιλέα και της βασίλισσας. Είναι πραγματικά "στην τσέπη του". Επί παραδείγματι, όταν ο Κρόμυ είδε τον βασιλέα και τη βασίλισσα ιδιαιτέρως τον Ιανουάριο και πάλι τον Σεπτέμβριο, το μεγαλύτερο μέρος της συζητήσεως και στις δύο περιπτώσεις ήταν για τον Μαρκεζίνη - με πρωτοβουλία των Μεγαλειοτήτων. Τη δεύτερη φορά η βασίλισσα είπε, "νομίζουμε πως είναι ο πιο πνευματώδης από τους πολιτικούς".

     Είναι επίσης αναμφισβήτητο ότι ο Μαρκεζίνης συ­νταυτίζεται μεν και υποστηρίζεται από μερικούς "μεγαλο-μπίζνεσμεν", αλλά αυτοί είναι οι νεότεροι και πιο προο­δευτικοί της κοινότητας των επιχειρηματιών - οι Έρικ Τζόνσον και όχι οι συντηρητικοί του κατεστημένου...». (Επιλογή από τα ανέκδοτα αρχεία του Στέητ Ντηπάρτμεντ: Στάθη Ευσταθιάδη, Ρουμπάτη και Βλάντον.)

     Το απόρρητο αυτό έγγραφο, που προέρχεται από το διευθυντή της CIA στην Αθήνα, ανήκει βέβαια σε μια άλλη εποχή. (Όπως είναι γνωστό, τον Γενάρη του 1949, ο Μαρκεζίνης μπήκε στην κυ­βέρνηση Σοφούλη, με αποφασιστικές αρμοδιότητες, ως μέλος του κυβερνητικού συμβουλίου.) Το παραθέτουμε εδώ γιατί δείχνει πόσο συνδέονται από τότε και για τους Αμερικανούς τα δύο ονό­ματα, Παπάγος και Μαρκεζίνης. Ποιος, λοιπόν, κατέστρεψε αυτόv  τον ισχυρό δεσμό και ποιος διέβρωσε την επιρροή που ο Μαρκεζίνης ασκούσε στον Παπάγο;

Ακόμα και στα τέλη Ιανουαρίου 1954, ενώ ο Παπάγος βρισκόταν στην Δ.Ευρώπη, ο ανταποκριτής του Ρώυτερ στην Αθή­να έγραφε πως ο Μαρκεζίνης κυβερνούσε την Ελλάδα. Αλλά, όπως είπαμε, ούτε οι Έλληνες, ούτε οι ξένοι δημοσιογράφοι είχαν καταλάβει ότι, από μερικούς μήνες, τα πράγματα στο σημείo αυτό, είχαν αλλάξει και ότι είχαν δημιουργηθεί ψυχρότητα και ένταση στις σχέσεις του υπουργού Συντονισμού με τον πρωθυπουργό. Γι'αυτό και η Μοντ την άλλη μέρα μετά την παραί­τηση του Μαρκεζίνη θα γράψει πως η είδηση έπεσε σαν ατομική βόμβα στην Αθήνα.

Οι πρώτες διαφωνίες ανάμεσα στον Μαρκεζίνη και τον Παπάγο φαίνεται πως εκδηλώθηκαν λίγους μήνες ύστερα από την άνοδο του Συναγερμού στην εξουσία. Η μεγάλη προβολή του υπουργού Συντονισμού σαν του πραγματικού εγκεφάλου της κυβερνήσεως ενοχλεί άλλους στενούς συνεργάτες του στρατάρχη. Αλλά φαίνεται πως και εξωκυβερνητικοί παράγοντες και ξένα οικονομικά συγκροτήματα έχουν ενοχληθεί από τη δραστηριότητα και τα σχέδια του Μαρκεζίνη για την εκβίομηχάνιση, την ίδρυση διυλιστηρίου, τις συμφωνίες με τον Έρχαρτ, που πολλοί τις θεωρούν δεσμευτικές για την Ελλάδα απέναντι στη Δ.Γερμανία, από

τους ψιθύρους που τροφοδοτεί και ο ίδιος ότι δεν θα διστάσει να ζητήσει και σοβιετικές πιστώσεις για την οικονομική ανάπτυξη της χώρας και να επισκεφθεί και τη Μόσχα. Δύο μέρες ύστερα από την παραίτηση του Μαρκεζίνη, στις 4 Απριλίου 1954, Το Βή­μα θα γράψει ότι η ψυχρότητα των σχέσεων του υπουργού του Συντονισμού με τον πρωθυπουργό έχει καλλιεργηθεί από «υπο­νομεύοντας την προσπάθειαν του κ.Μαρκεζίνη εις τον οικονομικόν τομέα».

Διάφοροι παράγοντες, λοιπόν, έπεισαν τον Παπάγο πως δεν θα έπρεπε να αφήνει τον Μαρκεζίνη να προβάλλεται τόσο πολύ και να τον υποσκελίζει. Είναι γεγονός πως πολλούς μήνες πριν από την παραίτηση του υπουργού Συντονισμού, το περιβάλλον του Παπάγου έχει αρχίσει να εκδηλώνει τη δυσφορία του για τη μεγάλη προβολή του Μαρκεζίνη ως δεύτερου ύστερα από τον πρωθυπουργό και αληθινού εγκεφάλου στην κυβέρνηση.

Τους τελευταίους μήνες του 1953, ο πρωθυπουργός έχει πά­ψει να ακούει τις γνώμες του Μαρκεζίνη σε θέματα γενικότερης κυβερνητικής πολιτικής έξω από τον οικονομικό τομέα: Ακόμα και για συμπλήρωση οικονομικών υπουργείων (Εμπορικής Ναυ­τιλίας - ύστερα από τον θάνατο του Λαμπριανίδη, Γεωργίας - με­τά την παραίτηση του Αποστολίδη), ο Παπάγος δεν ρωτά πια τη γνώμη του κυριότερου ως τότε συμβούλου του. Εξάλλου, ο Μαρ­κεζίνης φιλοδοξεί να αναλάβει το Υπουργείο Εξωτερικών και να χειριστεί ο ίδιος το Κυπριακό, που είναι φανερό πως προχωρεί προς όξυνση. Ο Παπάγος έχει στην αρχή συμφωνήσει. Αργότερα όμως προσπαθεί να αναβάλει και να ματαιώσει τελικά την αλλα­γή του υπουργού Εξωτερικών, με τη δικαιολογία ότι ο Μαρκεζί­νης είναι απαραίτητος στα οικονομικά. Τον Φλεβάρη του 1954, έχει γίνει γενικός διευθυντής του Υπουργείου Εξωτερικών ο φί­λος του Μαρκεζίνη και γνωστός για τον ρόλο του στο Κυπριακό από το 1931, ως τότε αντιπρόσωπος της Ελλάδας στον ΟΗΕ, Αλέ­ξης Κύρου. Είναι πιθανόν πολλοί παράγοντες. Έλληνες και ξένοι, και ιδιαίτερα οι Άγγλοι, να φοβούνται τυχόν αιφνιδιασμούς από τη συνεργασία Μαρκεζίνη - Κύρου. (Βλέπε σχετικά και στο βιβλίο του Αλέξη Κύρου, Όνειρα και πραγματικότης, σ.370-4.) Μερικές μέρες μετά την παραίτηση του υπουργού Συντονισμού θα γίνει σοβαρό επεισόδιο ανάμεσα στον μαρκεζινικό υπουργό των Εσωτερικών Π.Λυκουρέζο και τον αρχηγό της αστυνομίας Άγγελο Έβερτ, θεωρούμενο πάντα στενό συνεργάτη των Άγγλων, για τον οποίο φαίνεται ότι ο Μαρκεζίνης και οι φίλοι του είχαν υποψίες ότι υπονόμευε τη θέση τους, με πληροφορίες και συμ­βουλές που έδινε στον Παπάγο. Γεγονός πάντως είναι ότι ο γνωστός για τους παλαιούς δεσμούς του με την αγγλική πολιτική I.Διάκος, η ισχυρή «φαιά εξοχότης» τόσο την περίοδο της 4ης Αυγούστου όσο και στον Συναγερμό, δεκαπέντε μέρες πριν από την παραίτηση του Μαρκεζίνη, θα πει σε στενό κύκλο:

- Θα φάει γρήγορα κλοτσιά ο Μαρκεζίνης. (Αφήγηση πα­λαιού πολιτικού.)

Ίσως οι Άγγλοι, εκτός από τους φόβους τους για το Κυπριάκό, να πιστεύουν επίσης, ιδιαίτερα ύστερα από τις συμφωνίες Κρχαρτ - Μαρκεζίνη ότι ο υπουργός Συντονισμού προσανατολίζει τηv Ελλάδα προς τη Δ.Γερμανία σε βαθμό επικίνδυνο για τα δι­κά τους συμφέροντα στη χώρα μας και για τα υπολείμματα της δικής τους επιρροής. Στο ταξίδι του πάντως στο Λονδίνο, ο Μαρκεζίνης δεν έκανε καμία συζήτηση με τους Άγγλους επισήμους για τo Κυπριακό.

     Η κρίση στις σχέσεις των δύο ως τότε στενών συνεργατών Παπάγου - Μαρκεζίνη εκδηλώνεται με σειρά από επεισόδια τους πρώτους μήνες του 1954. Ο πρωθυπουργός δεν κρύβει πια ότι τον ενοχλούν η μεγάλη δραστηριότητα και προβολή του Μαρκεζίνη και φοβάται πως τον καλύπτει η ισχυρή προσωπικότητα του υπουρ­γού Συντονισμού. Τρία επεισόδια ανάμεσα στους δύο ηγέτες του Συναγερμού είναι εξακριβωμένα. Το ένα έχει αφορμή μια αξίωση του Μαρκεζίνη να αναλάβει τον έλεγχο του Υπουργείου Εξωτερικών και την άρνηση του Παπάγου να τηρήσει την παλαιά συμφωνία τους. Το επεισόδιο αυτό έγινε λίγες μέρες προτού έρθει στην Ελλάδα ο Αντενάουερ. Δεύτερο επεισόδιο έγινε με αφορμή τις επικρίσεις του Παπάγου κατά του υπουργού Εσωτερικών Π.Λυκουρέζου ότι δεν ήταν όσο έπρεπε αυστηρός απέναντι στους κομ­μουνιστές. Ίσως ο Παπάγος να είχε πληροφορηθεί από τον Έβερτ ή από  άλλες υπηρεσίες τις εκπομπές του ραδιοσταθμού «Ελεύθερη Ελλάδα» ή και λόγους του ίδιου του Ζαχαριάδη, που υπερηφανευόταν δημόσια ότι «ξεκαθαρίσαμε πια τους χαφιέδες από τις γραμμές του ΚΚΕ» και γι'αυτό «δεν δεχόμαστε τώρα χτυ­πήματα από την Ασφάλεια». Ο Παπάγος ζήτησε από τον Μαρκεζίνη να συστήσει στον «δικό του, τον Λυκουρέζο» να εντείνει τις διώξεις εναντίον των κομμουνιστών. Ο Μαρκεζίνης του είπε να μην τον ανακατεύει σ'αυτές τις δουλειές.

Έχουν δημιουργηθεί λοιπόν ψυχρότητα ανάμεσα στους δύο παλαιούς συνεργάτες και ένταση στις σχέσεις τους, που τη με­γαλώνουν οι διαφωνίες για τον επικείμενο ανασχηματισμό της κυ­βερνήσεως. Ο Μαρκεζίνης, ορμητικός πάντα, είναι δύσκολο να συγκρατήσει τα νεύρα του. Έτσι ξεσπά το τελευταίο αποφασι­στικό επεισόδιο με μια εντελώς ασήμαντη αφορμή:

Στις 29 Μαρτίου, συνέρχεται το Συντονιστικό Συμβούλιο στην ορισμένη τακτική συνεδρίαση του. Μόλις μπαίνει στην αίθουσα ο πρωθυπουργός, στρέφεται προς τον υπουργό Οικονομικών Κ.Παπαγιάννη (μαρκεζινικό) και του λέει:

-  Δεν λες σ'αυτό τον Χρυσουλάκη να μη διαδίδει ότι δεν κά­νουμε τον Πιπέρο πρόεδρο του Ελεγκτικού Συνεδρίου επειδή εί­ναι Λαϊκός; (Ο Χρυσουλάκης ήταν γενικός γραμματέας του Υπουρ­γείου Οικονομικών.)

Ο Παπαγιάννης παρατηρεί:

-  Θεωρώ απίθανον, στρατάρχα, να λέει τέτοια πράγματα ο Χρυσουλάκης. Δεν είναι τέτοιος τύπος.

ΠΑΠΑΓΟΣ: Μου το είπε ο ίδιος ο Πιπέρος.

Στο Συντονιστικό Συμβούλιο ο διάλογος αυτός έχει δημιουρ­γήσει κάποια ανησυχία, αλλά κανένας δεν φαντάζεται τι θα ακο­λουθήσει. Τότε τινάζεται ο Μαρκεζίνης και, χειρονομώντας, φω­νάζει με τη διαπεραστική του φωνή:

-  Τέλος πάντων, αυτός ο Πιπέρος δεν εννοεί να μας αφή­σει ήσυχους. Στον έναν λέει ότι δεν τον κάνουμε πρόεδρο του Ελεγκτικού Συνεδρίου, διότι διαδίδει ο Χρυσουλάκης ότι είναι Λαϊκός. Σε μένα είπε ότι αντιδρά ο Χρυσουλάκης για άλλους λόγους. Όλα αυτά είναι αστεία... Και χτυπά τη γροθιά του στο τραπέζι.

Ο Παπάγος δοκιμάζει να τον διακόψει, λέγοντας:

- Εδώ ήλθαμε διά να συνεδριάσωμεν. Υπό τους όρους όμως αυτούς συνεδρίασις δεν ημπορεί να γίνη.

Ο Μαρκεζίνης όμως δεν δίνει σημασία στην παρατήρηση του Παπάγου και συνεχίζει να απευθύνεται προς τα μέλη του Συντο­νιστικού Συμβουλίου στον ίδιο τόνο. Τότε εκνευρίζεται και ο συ­νήθως ψύχραιμος Παπάγος και του λέει:

- Αυτό που σου λέω εγώ. Απαιτώ σεβασμόν. Εγώ διοικώ.

ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ: Τότε εγώ φεύγω.

ΠΑΠΑΓΟΣ: Εδώ δεν κρατάμε κανένα με το ζόρι. Κύ­ριοι, η συνεδρίασις λύεται.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Ο Αντενάουερ στην Αθήνα

Με τους παλαιούς συμμάχους, τους Άγγλους, έχει δημιουργηθεί ψυχρότητα, ιδιαίτερα ύστερα από τη συνάντηση Παπάγου - Ήντεν. Σε όλη την Ελλάδα γίνονται διαδηλώσεις της νεολαίας με αντιαγγλικά συνθήματα και ο Μακάριος, όπως θα δούμε, έχει έρθει και πάλι στην Αθήνα για να πείσει την κυβέρνηση να καταθέσει προ­σφυγή στον ΟΗΕ για το Κυπριακό.

     Οι σχέσεις όμως με τις άλλες τρεις μεγάλες χώρες της Δ. Ευ­ρώπης, τη Γαλλία, τη Δ.Γερμανία και την Ιταλία, είναι άριστες. Στις 9 Μαρτίου φτάνει στην Αθήνα ο πρωθυπουργός της Δ.Γερ­μανίας Αντενάουερ. Στις συνομιλίες και στα γεύματα δίνεται και από τις δύο πλευρές τόνος εγκαρδιότητας και θερμής φιλίας. Στην πρόποση του, ο Παπάγος πλέκει το εγκώμιο της «ελευθέρας Γερ­μανίας» και προσωπικά του Αντενάουερ και συνηγορεί για τη συ­νένωση της χώρας.

«Το γερμανικόν έθνος - λέει ο Παπάγος - είναι και παρα­μένει μεταξύ των κυριωτέρων παραγόντων της ειρήνης εν Ευρώπη, παραμένει εξ ίσου εις εκ των κυριωτέρων παρα­γόντων της παγκοσμίου ειρήνης».

     Ο Αντενάουερ, στην αντιφώνηση του, καταδικάζει «το ολέθριον παρελθόν», εξαίρει την αντίσταση του ελληνικού λαού στα «ολο­κληρωτικά κράτη» κατά τον πόλεμο και κατόπιν «εις τον κομμουνισμόν», και αναφέρεται ιδιαίτερα στις οικονομικές και μορφωτικές ελληνογερμανικές σχέσεις. Ο αμφίβολος αντιφασισμός του Αντενάουερ δεν του επιτρέπει να κάνει μια χειρονομία σαν αυτήν που θα κάνει ο Μπραντ ύστερα από μία περίπου εικοσαετία στην Πολωνία: Να γονατίσει στο μνημείο των θυμάτων του ναζισμού. Αντίθετα, όπως μας πληροφορούν οι εφημερίδες της εποχής:

«...συνοδευόμενος υπό του εν Αθήναις Γερμανού πρεσβευτού και των μελών της ακολουθίας του μετέβη εις το Γ’ Νεκροταφείον Κοκκινιάς και, παρουσία πολλών μελών της ενταύθα γερμανικής παροικίας, κατέθεσε στέφανον εκ δάφνης εις τους τάφους των Γερμανών στρατιωτών των πεσόντων εις Ελλάδα κατά τον τελευταίον πόλεμον».

     Είναι μια πρόκληση στα θύματα του ναζισμού και σε ολόκληρο τov ελληνικό λαό, που υπέφερε στη γερμανική Κατοχή. Αλλά η πρόκληση αυτή δεν έχει καμία επίδραση στις ελληνογερμανικές συνομιλίες. Το ανακοινωθέν που θα βγει στο τέλος της επισκέψεως του Αντενάουερ θα αναφέρει ότι «διεπιστώθη πλήρης ταυτότης απόψεων» στα διεθνή θέματα και κοινή επιθυμία των δύο κυβερνήσεων είναι να «συσφίγξουν περισσότερον τας μεταξύ Γερμανίας και Ελλάδος σχέσεις».

     Συζητήθηκαν και πιο συγκεκριμένα θέματα σχετικά με τη συμφωνία που είχε υπογράψει ο Μαρκεζίνης στη Βόννη. Και, ασφαλώς όπως θα φανεί από όσα θα δούμε να αποκαλύπτονται ύστερα από μερικούς μήνες, έχει ιδιαίτερη σημασία μια φράση στο ανακοινωθέν:

«Ο καγκελάριος υπεγράμμισε ότι η εκτέλεσις της από 11-11 -53 Συμφωνίας της Βόννης θα συμβάλη εις την εφαρμογήν των σχεδίων ανασυγκροτήσεως της ελληνικής κυβερ­νήσεως». (Εφημερίδες, 13 Μαρτίου 1954.)

     Ο Αντενάουερ θέλει να ενισχυθεί η πολιτική και οικονομική επιρροή και διείσδυση της χώρας του στην Ελλάδα. Αλλά οι φιλοδοξίες της κυβερνήσεως της Βόννης και του δυτικογερμανικού κεφαλαίου δεν είναι τόσο περιορισμένες. Πάνε πολύ μακρύτερα. Όπως είπε ο ίδιος ο Αντενάουερ στον Παπάγο στις ιδιαίτερες συνομιλίες τους, οι δυτικογερμανικές επιχειρήσεις θέλουν να διεισδύσουν στη Μέση Ανατολή και στην Αφρική. Ο Γερμανός καγκελάριος είπε στον Έλληνα πρωθυπουργό ότι οι χώρες της περιοχής αυτής ήταν επιφυλακτικές απέναντι στη Δ.Γερμανία εξαιτίας του χιτλερισμού. Και πρόσθεσε, πως, αν καλυπτόταν πίσω από κάποιες ελληνικές φίρμες, το γερμανικό κεφάλαιο θα μπορούσε να διεισδύσει ευκολότερα στην Αφρική (αφήγηση παλαιού πολιτικού, στενού συνεργάτη του Παπάγου).

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Εκκαθαρίσειςκαι απολύσεις

Οι σχέσεις του Συναγερμού με την αντιπολίτευση συνεχώς οξύ­νονται. Η αντιπολίτευση κατηγορεί τον Συναγερμό ότι οργανώνει «κράτος της Δεξιάς» με σκοπό να διαιωνίσει την εξουσία του, διατηρώντας, βέβαια, τον κοινοβουλευτικό μανδύα. Τον Φλεβάρη του 1954, γίνονται έντονες συζητήσεις στη Βουλή για τις εκκαθαρίσεις στις δημόσιες υπηρεσίες και τις απολύσεις δημοτικών και κοινοτικών συμβούλων (Πρακτικά Βουλής, 11 Φεβρουαρίου 1954). Παρ'όλες τις αντιδράσεις των αντικυβερνητικών κομμάτων, στις 16 Φεβρουαρίου ψηφίζεται από τη συναγερμική πλειο­ψηφία της Βουλής ο νόμος 2500 για την εκκαθάριση των δημοσίων υπηρεσιών. Ανάμεσα σε επεισόδια και αντεγκλήσεις συζητά η Βουλή επερώτηση του βουλευτή του Κέντρου Κ.Δημόπουλου, που επικρίνει την κυβέρνηση γιατί απέλυσε περίπου χίλιους δημοτικούς και κοινοτικούς συμβούλους στη Βόρεια Ελλάδα. Οι απολύσεις - τονίζει ο Κ.Δημόπουλος - γίνονται με το πρόσχημα της αντεθνικής δράσεως», στην πραγματικότητα όμως γιατί οι απολυθέντες δεν υπέκυψαν στις πιέσεις του Συναγερμού. Στη συζήτηση παίρνουν μέρος και οι συναρχηγοί των Φιλελευθέρων Σοφ.

Βενιζέλος και Γ.Παπανδρέου, που αναφέρουν ότι πολλοί από τους απολυθέντες ανήκουν στο Κέντρο.

ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ: Όλοι οι απολυθέντες είναι αγνοί και ήσυ­χοι, την μόνην δε δικαιολογίαν την οποίαν θα εύρισκεν η κυβέρνησις είναι ίσως ότι κατά την Κατοχήν ανεμείχθησαν εις το ΕΑΜ. Αλλά τότε ο κ.Δημάρατος ήτο στο βουνό διοι­κητής μεραρχίας του ΕΛΑΣ και σήμερον είναι υπουργός και ο κ.Κανελλόπουλος από την Μέσην Ανατολήν έκαμε συστάσεις στους συγγενείς του να συνεργαστούν με το ΕΑΜ διά ν'αποφύγουν τον κίνδυνο από τους ΕΛΑΣίτας και σή­μερον είναι υπουργός Εθνικής Αμύνης.

Οι απολύσεις γίνονται με βάση διάταξη του Κώδικα Δήμων και Κοινοτήτων, που δίνει το δικαίωμα στον υπουργό των Εσω­τερικών να απολύει δημοτικούς και κοινοτικούς συμβούλους και δημάρχους για «λόγους δημοσίας τάξεως και συμφέροντος». Αλλά δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα κριτήρια των απολύσεων είναι κομματικά.

Σε άλλη συνεδρίαση της Βουλής, ο πρώην υπουργός Μόδης κατάγγειλε ότι, σε μία μόνο μέρα, και μόνο στον Νομό Φλωρίνης κοινοποιήθηκαν 90 απολύσεις κοινοτικών συμβούλων, που κατά το 99% τους ανήκαν στο Κόμμα των Φιλελευθέρων και ορισμένοι, μάλιστα, είχαν υπηρετήσει στα TEA (Πρακτικά Βουλής, 19 Φε­βρουαρίου 1954). Είναι φανερό πως ο Συναγερμός θέλει να υπο­τάξει την Τοπική Αυτοδιοίκηση.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Οι μισθωτοί

Οι συνέπειες από την υποτίμηση της δραχμής εξακολουθούν να εκδηλώνονται με αδιάκοπη αύξηση των τιμών. Το πρόβλημα των αποδοχών των μισθωτών παραμένει πάντα οξύ. Στα μέσα Φε­βρουαρίου, η κυβέρνηση ανακοινώνει ότι αυξάνονται κατά 20-25% οι. μισθοί και οι συντάξεις των δημοσίων υπαλλήλων ότι επανα­φέρει τον θεσμό των ελεύθερων συλλογικών συμβάσεων των ερ­γαζομένων και εργοδοτών ότι ιδρύει πέντε διαιτητικά δικαστή­ρια και Οργανισμό Εργατικής Κατοικίας.

Η αντιπολίτευση χαρακτηρίζει τα μέτρα για τους εργάτες εμπαιγμό, ιδιαίτερα ύστερα από τις κυβερνητικές διακηρύξεις ότι το 1954 θα ήταν «το έτος των εργαζομένων». Το κύριο επιχείρημα που προβάλλει η αντιπολίτευση είναι ότι, με τις συνθήκες της εποχής, ελεύ­θερες συλλογικές συμβάσεις, χωρίς να καθορίζεται μάλιστα κατώτατο όριο ημερομισθίων, είναι φενάκη. Ο Γ.Παπανδρέου τονίζει:

 

«Όταν η προσφορά της εργασίας είναι πολύ μεγαλύτερα από την ζήτησιν, όπως δυστυχώς συμβαίνει σήμερον με την συνεχώς αυξανομένην ανεργίαν και υποαπασχόλησιν, και όταν επιπροσθέτως το πνεύμα της κυβερνήσεως είναι αντεργατικόν, ημπορεί να θεωρηθή βέβαιον ότι αι συλλογικαί συμ­βάσεις δεν πρόκειται να οδηγήσουν εις την δικαίαν βελτίωσιν της ζωής των εργαζομένων (...). Αλλά τον εμπαιγμόν των εργαζομένων εκ μέρους της κυβερνήσεως του Συνα­γερμού ήλθε δυστυχώς να ολοκλήρωση και η αχαρακτήρι­στος δουλοφροσύνη της ηγεσίας της ΓΣΕΕ, η οποία διά δη­μοσίων δηλώσεων επεκρότησε περιδεής την κυβερνητικήν πολιτικήν, διακωμωδούσα τοιουτοτρόπως διά της στά­σεως της την ευγενή έννοιαν του ελευθέρου δημοκρατι­κού συνδικαλισμού και μεταβαλλόμενη εις αποφασιστικόν στρατολόγον του κομμουνισμού».

     Παρόμοιες ανακοινώσεις έχουν εκδώσει και η ΕΠΕΚ, το Δημοκρατικόν Κόμμα του Καρτάλη και η ΕΔΑ. Και έντεκα μέλη από τη διοίκηση της ΓΣΕΕ, διαφωνώντας με τον Φώτη Μακρή και την πλειοψηφία του, επικρίνουν τα κυβερνητικά μέτρα. Οι πρώτες συλλογικές συμβάσεις που υπογράφονται (με την Ηλεκτρική, την Εταιρεία Υδάτων, τους Ηλεκτρικούς Σιδηροδρόμους κ.λ.π.) προ­βλέπουν αυξήσεις 25% για τους χαμηλόμισθους και 20% για τους μεγαλύτερους.

Η κατάσταση στα εργατικά συνδικάτα είναι θέμα που απα­σχολεί συνεχώς τον Τύπο. Ύστερα από έναν περίπου μήνα, στις 18 Μαρτίου, με αφορμή το συνέδριο του Εργατικού Κέντρου Αθη­νών, Το Βήμα γράφει:

«Το συνδικαλιστικόν εργατικόν κίνημα εμφανίζει από τι­νός χρόνου σαφή συμπτώματα παρακμής. Δεν πρόκειται μόνον διά την αδιαφορίαν μεγάλης εργατικής μάζης προς τας επαγγελματικός της οργανώσεις, καίτοι άπειρα είναι τα προβλήματα που την απασχολούν, αλλά και διά την εμ­φανή ουσιαστικήν αντίθεσιν της προς την παντοειδή εκ­προσώπησαν της (...) ελάχιστοι είναι εγγεγραμμένοι εις τας επαγγελματικός των οργανώσεις (...) και εξ αυτών μία ασήμαντος μειοψηφία είναι ταμειακώς εν τάξει. Αι συνε­λεύσεις των εργατικών οργανώσεων συγκροτούνται έπει­τα από πολλάς αναβολάς και προσπάθειας, με τον ελάχι­στον αριθμόν της νομίμου απαρτίας και αυτόν πλασματικόν, εφ'όσον εις τας συνελεύσεις δεν παρίστανται παρά ευά­ριθμοι μόνον, απέναντι των όσων έχουν γραφή εις τους καταλόγους ως παρόντες. Αν έλειπε μάλιστα από πολλά ερ­γατικά σωματεία η υποχρεωτική είσπραξις της εισφοράς των από τους εργοδότας, όπως και η υποχρεωτική εί­σπραξις της εισφοράς διά την Γενικήν Συνομοσπονδία, Εργατών, είναι ζήτημα εάν το δέκατον της δυνάμεως της εργατικής τάξεως θα ενεγράφετο οικειοθελώς εις τα ερ­γατικά συνδικάτα (...). Υπό τοιούτους όρους δεν δύναται να γίνη λόγος περί υπάρξεως σοβαρού συνδικαλιστικού κι­νήματος εις την χώραν μας. Το ελληνικόν συνδικαλιστικόν κίνημα κατέστη από κίνημα μαζών εις κίνημα ωρισμένων συνδικαλιστικών στελεχών, με σκοπόν όχι την με ηρωικήν διάθεσιν και αυτοθυσίαν αγωνιστικήν προσπάθειαν διά την βελτίωσιν της θέσεως της εργατοϋπαλληλικής τάξεως, αλ­λά την διαχείρισιν των αναγκαστικώς εισπραττομένων ει­σφορών και την εν καιρώ συνταξιοδότησιν των διαφόρων προέδρων και γενικών γραμματέων των σωματείων, πέ­ραν της συνταξιοδοτήσεως των από το κύριον επάγγελμα των. Συνεστήθη προς τούτο και ειδικόν ταμείον συνταξιο­δοτήσεως συνδικαλιστικών στελεχών».

Με τις κρατικές παρεμβάσεις στα εργατικά συνδικάτα και την έμμεση εξαγορά με τις υποχρεωτικές εισφορές, από την εποχή της μεταξικής δικτατορίας, έχει αποσυντεθεί, σε μεγάλο βαθμό, ο εργατικός συνδικαλισμός στην Ελλάδα και αναπτύσσονται στο έπακρο ο εργατοπατερισμός και η εργατοκαπηλεία. Έτσι, οι ερ­γαζόμενοι έχουν χάσει το κυριότερο όπλο τους για να βελτιώσουν, με τους αγώνες τους, τη θέση τους, από οικονομική και κοινωνι­κή άποψη, και η χώρα ένα από τα βασικά οχυρά της σύγχρονης δημοκρατίας.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Και πάλι οι στρατιωτικές δαπάνες

Ο χειμώνας του 1953-54 είναι εξαιρετικά βαρύς. Οι ορεινές πε­ριοχές της χώρας, ιδιαίτερα στη Μακεδονία, αποκλείονται από τα χιόνια. Δραματικές εκκλήσεις φτάνουν το πρώτο δεκαήμερο του Φλεβάρη από τα διάφορα χωριά, που δεν έχουν ούτε τροφή για τους ανθρώπους και για τα ζώα, ούτε καύσιμη ύλη, ούτε φάρμα­κα. Ζώα πεθαίνουν από την πείνα και άλλα τα τρώνε οι λύκοι και τα τσακάλια, που κατεβαίνουν στα χωριά. Έχει δημιουργηθεί σο­βαρή κατάσταση. Το κυβερνητικό συμβούλιο συνεδριάζει έκτα­κτα για να την αντιμετωπίσει.

Βασικό εμπόδιο για να λυθούν τα μόνιμα (οικονομική καθυ­στέρηση, υποαπασχόληση), αλλά και τα έκτακτα (καταστροφές από σεισμούς, πλημμύρες, χιόνια) προβλήματα της χώρας είναι οι υπέρογκες στρατιωτικές δαπάνες. Ο Παπάγος, στη διάρκεια της περιοδείας του στη Δ.Ευρώπη, ζητά από τον στρατηγό Γκρούντερ και τους άλλους ηγέτες του NATO να βοηθήσει αποφασιστι­κά η Ατλαντική Συμμαχία την Ελλάδα να αντιμετωπίσει τις δα­πάνες αυτές. Αλλά, και αυτή τη φορά, οι εκκλήσεις της ελληνικής κυβερνήσεως δεν φέρνουν κανένα αποτέλεσμα. Και η κυβέρνη­ση δεν προχωρεί στη μείωση της αριθμητικής δύναμης των αντρών του στρατού, παρόλο που το Συμβούλιο του NATO, τον Δεκέμ­βριο του 1953, έχει παραδεχτεί ότι δεν υπάρχει άμεσος κίνδυνος για σοβιετική επίθεση και ότι η διεθνής ύφεση είναι γεγονός. (Το Βήμα, 10 Ιανουαρίου 1954.) Ο Παπάγος έχει υποβάλει σχετικό υπόμνημα στην αμερικανική κυβέρνηση και περιμένει απάντηση. (Εφημερίδες, 27 Φεβρουαρίου και 24 Μαρτίου 1954.)

Για να αντιμετωπιστούν οι δαπάνες για την ανασυγκρότηση, η κυβέρνηση εκδίδει εσωτερικό δάνειο ύψους 300 δισεκατομμυ­ρίων δραχμών ή 10 εκατομμυρίων δολαρίων.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Ο Μαρκεζίνης σε Γαλλία και Γερμανία

Ενώ ο Παπάγος και ο Στεφανόπουλος γυρίζουν από την Ιταλία, ο Μαρκεζίνης φεύγει για το Παρίσι, συνεχίζοντας την προσπάθεια του να προσελκύσει το ξένο κεφάλαιο -δημόσιο και ιδιωτικό - για την εκβιομηχάνιση της Ελλάδας. Οι συνομιλίες του με τον Γάλλο υπουργό των Εξωτερικών Ζωρζ Μπιντώ κρατούν τέσσερις μέρες. Στο τελικό ανακοινωθέν των συνομιλιών αναφέρεται ότι υπο­γράφηκε πρωτόκολλο γαλλοελληνικής συνεργασίας, με το οποίο η γαλλική κυβέρνηση εκδηλώνει την προθυμία της να διευκολύνει τη σύναψη ενός πρώτου συμβολαίου ανάμεσα στην ελληνική κυ­βέρνηση και τη γαλλική βιομηχανία για τον εκσυγχρονισμό του ελληνικού δικτύου διανομής ηλεκτρικού ρεύματος.

«Αι προβλεπόμεναι διατάξεις - συνεχίζει το ανακοινωθέν - θα επιτρέψουν την δι'ανανεώσιμων πιστώσεων προμήθειαν εις την Ελλάδα υλικού και υπηρεσιών διά ποσόν πέ­ντε και ημίσεος δισεκατομμυρίων γαλλικών φράγκων».

Σημαντικότερα όμως είναι τα αποτελέσματα που έχει η επί­σκεψη του Σπ.Μαρκεζίνη στη Δυτ.Γερμανία, στις αρχές Νοεμ­βρίου 1953. Με τις συμφωνίες που υπογράφουν οι Μαρκεζίνης και Έρχαρτ, προβλέπεται ότι οι γερμανικές βιομηχανίες θα συμμε­τέχουν στο πρόγραμμα για την ανασυγκρότηση της Ελλάδας με προμήθεια κεφαλαιουχικών αγαθών στη χώρα μας αξίας 200 εκατ.μάρκων, από τα οποία τα 100 θα δοθούν αμέσως.

     Αλλά αυτές ακριβώς οι συμφωνίες, που η εφαρμογή τους θα περάσει πολλά στάδια και θα έχουν περιπέτειες, θα αποτελέσουν αντικείμενο και αφορμή για επίθεση εναντίον του Μαρκεζίνη από τους συνεργάτες του στην κυβέρνηση. Θα τον κατηγορήσουν ότι δέσμευε υπερβολικά την κυβέρνηση και την Ελλάδα. Αυτές, όμως, οι διαφωνίες θα έρθουν στη δημοσιότητα αρκετούς μήνες ύστερα από την απομάκρυνση από την κυβέρνηση του ισχυρού, ως το 1954, υπουργού Συντονισμού.

Στο μεταξύ, η κυβερνητική οικονομική πολιτική επικρίνεται έντονα από την αντιπολίτευση. (Η κυβέρνηση έχει επιβάλει και έκτακτες φορολογίες για να αντιμετωπίσει τις δαπάνες τις σχε­τικές με την αποκατάσταση των σεισμοπλήκτων, σε τσιγάρα, τα­χυδρομικά τέλη και στις οικοδομές). Η αντιπολίτευση κατηγορεί ιδιαίτερα την κυβέρνηση ότι με την υπερβολική υποτίμηση του νο­μίσματος καταβαράθρωσε το βιοτικό επίπεδο των εργαζομένων και ότι, με τον νόμο περί προσελκύσεως ξένων κεφαλαίων (νόμος 2687). έδωσε επικίνδυνα για την Ελλάδα προνόμια στους αλλοδαπούς κεφαλαιούχους και δημιούργησε κινδύνους μεγάλης διαρ­ροής συναλλάγματος (αγόρευση Γ.Παπανδρέου στην Επιτροπή Εξουσιοδοτήσεως. 16 Οκτωβρίου 1953, και στη Λέσχη Φιλελευθέ­ρων Θεσσαλονίκης, 2 Νοεμβρίου).

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

«Σταθμός»

Ο πρωθυπουργός, στρατάρχης Παπάγος, με δηλώσεις του χαιρε­τίζει τη συμφωνία και τη χαρακτηρίζει «σημαντικόν σταθμόν εις την ιστορίαν της νεωτέρας Ελλάδος». Αφού υποστηρίζει ότι ενι­σχύεται η υπόθεση της ειρήνης, της δημοκρατίας και της κοινής άμυνας, καταλήγει:

«.. .δεν αποκρύπτω την βαθείαν μου ικανοποίησιν ότι ταυ­τοχρόνως συνθήκαι ασφαλείας δημιουργούνται διά τον τό­πον όσον ουδέποτε άλλοτε».

Επίσης ο υπουργός Εξωτερικών Στέφανος Στεφανόπουλος, σε μακρές δηλώσεις του, ανάμεσα σε άλλα, τονίζει:

«Η υπογραφή της συμφωνίας αποτελεί γεγονός λίαν ση­μαντικόν, διότι εκλείπει πλέον πάσα αμφιβολία περί του ότι η Ελλάς περιλαμβάνεται εις τα σχέδια αμύνης και του ενδιαφέροντος του NATO, εμπεδούται δε χάρις εις την συμφωνίαν το αίσθημα της ασφαλείας. Προς τούτοις προκύ­πτουν σημαντικά ωφελήματα διά την ελληνικήν οικονομίαν, διότι μέγας αριθμός Ελλήνων τεχνικών και εργατών θα απασχοληθούν εις τα υπό εκτέλεσιν έργα».

Τον επόμενο μήνα, ο Παπάγος θα αποκαλύψει στη Βουλή ότι αυτός με επιστολή του στον Αϊζενχάουερ είχε ζητήσει να εγκα­τασταθούν οι αμερικανικές βάσεις στην Ελλάδα:

« Είμαι ευτυχής και υπερήφανος - θα πει - διότι υπεγράφη η συμφωνία περί στρατιωτικών ευκολιών, δι'ης παραχω­ρούνται βάσεις εν Ελλάδι προς τας ενόπλους δυνάμεις των ΗΠΑ. Πρέπει να σας είπω ότι ευθύς ως εξελέγη ο στρατη­γός Αϊζενχάουερ πρόεδρος των ΗΠΑ, απηύθυνα προς αυ­τόν προσωπικήν επιστολήν διά της οποίας τού εισηγούμην όπως, διά την καλυτέραν διασφάλισιν της αμύνης της Ελλά­δος και εντός των πλαισίων του άρθρου 51 του ΟΗΕ και του άρθρου 43 της Οργανώσεως του Βορειοατλαντικού Συμ­φόνου, συναφθή συμφωνία περί παραχωρήσεως βάσεων εκ μέρους της Ελλάδος προς τας Ηνωμένας Πολιτείας...».

     Η συμφωνία είναι πραγματικά σημαντικός σταθμός για τις ελληνοαμερικανικές σχέσεις ύστερα από το δόγμα Τρούμαν (12 Μαρτίου 1947) και την ένταξη της Ελλάδας στο NATO (1952). Με τη συμφωνία θεσμοποιείται, ακόμα περισσότερο, και εμπεδώ­νεται η εξάρτηση της χώρας μας από την Ουάσιγκτον. Οι Ηνω­μένες Πολιτείες, από την πλευρά τους, ενισχύουν τις θέσεις τους στη Μεσόγειο. Πριν από μερικές μέρες, στις 26 Σεπτεμβρίου 1953, έχουν υπογράψει στρατιωτική συμφωνία με την Ισπανία του Φράνκο.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

ΣΤΟ ΔΙΑΣΤΗΜΑ αυτό, έχουν σημειωθεί σοβαρές εξελίξεις στις εξωτερικές σχέσεις της Ελλάδας. Η σοβαρότερη είναι, σί­γουρα, η ελληνοαμερικανική συμφωνία που υπογράφεται στην Αθήνα, στις 12 Οκτωβρίου, στο Υπουργείο Εξωτερικών από τον Έλληνα υπουργό Στέφανο Στεφανόπουλο και τον Αμερικα­νό πρεσβευτή Κάβεντις Κάνον (είχε έρθει στην Ελλάδα στα τέλη Αυγούστου σε αντικατάσταση του Πιουριφόυ, που τον έστειλαν πρεσβευτή στη Γουατεμάλα).

Στις 7 το βράδυ της ίδιας μέρας, το υπουργικό συμβούλιο στην Αθήνα εγκρίνει τη συμφωνία. Στις 8 η ώρα, οι δύο κυβερνήσεις δί­νουν, ταυτόχρονα στην Αθήνα και στην Ουάσιγκτον, την ακόλου­θη ανακοίνωση:

«Εις εκπλήρωσιν των εκ του άρθρου 3 της Συνθήκης Βο­ρείου Ατλαντικού απορρεουσών υποχρεώσεων των, η κυβέρνησις του Βασιλείου της Ελλάδος με την έγκρισιν της A.M. του βασιλέως και η κυβέρνησις των Ηνωμένων Πο­λιτειών της Αμερικής υπέγραψαν σήμερον μίαν διμερή συμφωνίαν παρέχουσαν εις τας Ηνωμένας Πολιτείας το δικαίωμα όπως βελτιώσωσι και χρησιμοποιώσιν από κοινού μετά της ελληνικής κυβερνήσεως ωρισμένα αεροδρό­μια και ναυτικάς εγκαταστάσεις εν Ελλάδι. Η συμφωνία έχει ως προορισμόν, διευκολυνομένης της ολοκληρώσεως της αμύνης της Ελλάδος, της αναπτυχθείσης κατά τα τελευταία πέντε έτη με την αμερικανικήν βοήθειαν, εντός του αμυντικού συστήματος του NATO, να ενίσχυση την ασφάλειαν της περιοχής του Βορείου Ατλαντικού και να δια­φύλαξη την διεθνή ειρήνην και ασφάλειαν. Η κοινή προ­σπάθεια των δύο χωρών, όπως βελτιωθή και ενισχυθή η συλλογική ικανότης προς αντίστασιν εναντίον ενόπλου επιθέσεως, αντικατοπτρίζει το επικρατούν πνεύμα συνεργα­σίας και τους στενούς δεσμούς φιλίας, ήτις υφίσταται με­ταξύ Ελλάδος και Ηνωμένων Πολιτειών».

Η συμφωνία, που το κείμενο της δίνεται αμέσως στη δημο­σιότητα, ορίζει ότι:

«… η ελληνική κυβέρνησις (…) εξουσιοδοτεί την κυβέρνησιν των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής να χρησιμοποιεί οδούς, σιδηροδρομικάς γραμμάς και χώρους, και να κατασκευάζη, αναπτύσση, χρησιμοποιεί και θέτη εν λειτυοργία στρατιωτικά και βοηθητικά έργα εν Ελλάδι, οία αι αρμόδιαι Αρχαί των δύο κυβερνήσεων ήθελον θεωρήσειν κατά καιρούς ως αναγκαία δια την εφαρμογήν ή την προαγωγήν εγκεκριμένων σχεδίων του ΝΑΤΟ (…). Η κυβέρνησις των ΗΠΑ δύναται να φέρη, εγκαθιστά και στεγάζη εν Ελλάδι προσωπικόν των Η.Π.Α. Αι ένοπλοι δυνάμεις των Ηνωμένων Πολιτειών και το υπό τον έλεγχό των υλικόν δύνανται να εισέρχωνται, εξέρχωνται, κυκλοφορούν, υπερίπτανται ελευθέρως εν Ελλάδι και ει τα χωρικά της ύδατα, υπό την επιφύλαξιν οιασδήποτε τεχνικής συνεννοήσεως (…). Αι ενέργειαι αύται απαλλάσσονται οιωνδήποτε τελών, δικαιωμάτων και φόρων» (Άρθρο 1).

Το άρθρο 2 αφορά την ατέλεια των μηχανημάτων, υλικών και εφοδίων που εισάγουν οι Αμερικανοί και τη δυνατότητα να τα εξάγουν, καθώς και την υποχρέωση του ελληνικού Δημοσίου να τους αποζημιώσει για όσα έργα θα αφήσουν στην Ελλάδα, όταν δεν θα τους χρειάζονται πια. Το άρθρο 3 δίνει στους Αμερικανούς το δικαίωμα να ιδρύουν στην Ελλάδα δικά τους στρατιωτικά ταχυδρομεία. Τέλος, προβλέπει ότι η συμφωνία θα ισχύει «καθ΄όλην την διάρκεια της ισχύος της Βορειοατλαντικής Συνθήκης».

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Ενδοκυβερνητικές διαφωνίες

Όταν, σε επόμενη συνεδρίαση της Βουλής, βουλευτές του Κέντρου (I.Ζίγδης κ.λ.π.) ζητούν να τιμωρηθούν οι βασανιστές της αερο­πορίας, ο Π.Κανελλόπουλος δηλώνει κατηγορηματικά ότι αυτά που καταγγέλλονται ότι «δήθεν συνέβησαν», στην πραγματικό­τητα «δεν συνέβησαν». Και πλέκει το εγκώμιο του αντισμηνάρ­χου, τον οποίο οι κατηγορούμενοι έχουν καταγγείλει ότι ήταν επι­κεφαλής των βασανιστών. Ο συναρχηγός των Φιλελευθέρων Παπανδρέου, απαντών στην αγόρευση του Π.Κανελλόπουλου, λέει:

«Εις τας δικτατορίας υπάρχει μία υπέρτατη Αρχή: Η ασφά­λεια εις την οποίαν σφαγιάζονται η δικαιοσύνη και η δημοκρατία. Εις την δημοκρατίαν υπάρχει ως υπέρτατη αρ­χή το έθνος και η εθνική ασφάλεια, αλλά παραπλεύρως ομότιμος είναι επίσης η υπέρτατη επίσης αρχή και της ελευ­θερίας και της δικαιοσύνης...». (Πρακτικά Βουλής, 1 και 2 Δεκεμβρίου 1953.)

Ο Κανελλόπουλος διαψεύδει και πάλι ότι έγιναν βασανιστή­ρια. Και, επειδή σε ένδειξη διαμαρτυρίας για τα βασανιστήρια ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Δ.Χόνδρος έχει παραιτηθεί από πρόεδρος της Βασιλικής Αεροπορικής Λέσχης και από τιμητικές θέσεις σε άλλες ελληνικές και διεθνείς οργανώσεις (εφημερίδες, 1 Δεκεμβρίου 1953), ο Π.Κανελλόπουλος επικρίνει την ενέργεια του και την παρομοιάζει με τις διαμαρτυρίες του πάπα, του Προέ­δρου της Γαλλικής Δημοκρατίας και διαφόρων επιστημόνων «κα­τά την δίκη των Ρόζεμπεργκ, των εκτελεσθέντων κατασκόπων εις τα Ηνωμένας Πολιτείας...». Και αποκρούει την πρόταση του Γ.Παπανδρέου να συσταθεί εξεταστική των πραγμάτων επιτροπή για την υπόθεση της Αεροπορίας.

Στην κυβέρνηση, όμως, δεν είναι όλοι σύμφωνοι με τη στάση του υπουργού Αμύνης στο θέμα των βασανιστηρίων. Όπως απο­κάλυψε αργότερα ο τότε υφυπουργός Αεροπορίας (Μάιος 1953 - Δεκέμβριος 1954), αντιστράτηγος Σ.Γυαλίστρας, μόλις ανέλαβε τα καθήκοντα του. σε σύσκεψη με τους Παπάγο και Κανελλό­πουλο, πρότεινε να δοθεί άδεια στον αρχηγό του ΓΕΑ Κελαϊδή για όσο διάστημα θα έκανε τις ανακρίσεις για τα βασανιστήρια ο αρεοπαγίτης Αποστολόπουλος:

«Η γνώμη μου - συνέχιζε ο Γυαλίστρας - απεκρούσθη, πλην όμως μου παρεσχέθησαν κατηγορηματικά διαβεβαιώσεις (...). Ευθύς από της αναλήψεως των καθηκό­ντων μου διεφώνησα επί δύο ουσιωδών ζητημάτων με τον κ.Κανελλόπουλον. Πρώτον, εκουράσθην να τον πείσω ότι ήτο απαράδεκτον το υφιστάμενον σύστημα καθ'ο οι σμηνίται, ως χαφιέδες, παρηκολούθουν τους αξιωματικούς των μονάδων, εν αγνοία αυτών τούτων των διοικητών μο­νάδων. Θα ενθυμήται ίσως ο κ.Κανελλόπουλος κάποιαν μεσημβρίαν ότι με εκάλεσε ο στρατάρχης εις το γραφείον του επί παρουσία του διά να αποσείσω συκοφαντίας κατ'εμού αποδοθείσας υπό του τότε υπουργού Εθνικής Αμύνης. Από της ημέρας εκείνης εγνώριζον σαφώς ότι ο προϊστάμε­νος μου με υπέσκαπτε. Έτερον αντικείμενον διαφωνίας μου με τον κ.Κανελλόπουλον υπήρξεν η μεροληπτική εμπιστο­σύνη ην επεδείκνυε προς έναν αξιωματικόν της αεροπορίας ενεχόμενον εις τα πιστοποιηθέντα βασανιστήρια (...). Εγνώριζα ότι όλοι επεθύμουν την παραίτησίν μου. Δεν την υπέ­βαλα μέχρις ου επιτύχω του σκοπού μου. Αι ανωμαλίαι της Μέσης Ανατολής εις την αεροπορίαν προήρχοντο από την διαμάχην Ικάρων και μη Ικάρων. Διά της επιμονής μου επέ­τυχα την απομάκρυνσιν των τριών ανωτάτων μη Ικάρων». (Το Βήμα, 1 Νοεμβρίου 1955.)

Ύστερα από πολλά χρόνια - και ύστερα από την πικρή προ­σωπική του εμπειρία της δικτατορίας - ο Π.Κανελλόπουλος θα αναγνωρίσει πως ο στρατηγός Γυαλίστρας είχε δίκιο. Και θα γράψει:

«Οι Ένοπλες Δυνάμεις ανασυγκροτήθηκαν και αναμορ­φώθηκαν (αυτό είχε αρχίσει να γίνεται και επί των κυβερνήσεων του Κέντρου) ύστερα από τις μεγάλες δοκιμασίες και απώλειες μιας πολεμικής δεκαετίας. Μόνο στην αερο­πορία, που κι αυτή αναμορφώθηκε τότε, είχαμε μια πο­λύ οδυνηρή περιπέτεια, που την εκληρονόμησε, όμως, η κυ­βέρνηση Παπάγου από την προ των εκλογών του 1952 περίοδο, όταν η πολιτική εξουσία ήταν στα χέρια του Κέντρου. Αν έκαμα ή δεν έκαμα εγώ, ως αρμόδιος υπουργός, ό,τι έπρεπε για να διελευκανθή η υπόθεση αυτή, είναι άλ­λο ζήτημα. Ο στρατηγός Γυαλίστρας, όσον καιρό ήταν υφυ­πουργός της αεροπορίας, είχε πεισθεί ότι οι καταγγελίες των αεροπόρων, που καταδικάσθηκαν, ήταν - σχετικά με όσα είχαν υποστεί στην "προανάκριση" (διοικητική εξέτα­ση) - ειλικρινείς και βάσιμες. Αλλά το πόρισμα του αντι­προέδρου (αργότερα προέδρου) του Αρείου Πάγου, Αποστολοπούλου, που τον είχα επιστρατεύσει και του είχα αναθέσει να διενεργήση διοικητική εξέταση επί των κα­ταγγελιών αυτών, δεν μου έδωσε κανένα στήριγμα για να συμμερισθώ τις απόψεις του στρατηγού Γυαλίστρα. Θεω­ρώ, όμως, αξιομνημόνευτο ότι ο στρατηγός Γυαλίστρας είχε την έμμονη εντύπωση - μου το είχε πει πολλές φορές - ότι κύριος σκηνοθέτης της οδυνηρής εκείνης περιπέτειας ήταν ένας αξιωματικός, αρμόδιος τότε στο Α2 του επιτε­λείου της Αεροπορίας. Ο αξιωματικός αυτός εμφανίσθη­κε, στις 21 Απριλίου 1967, στο προσκήνιο του πραξικοπή­ματος. Ήταν ο ένας από τους δύο μόνους αξιωματικούς της αεροπορίας που συνέπραξαν στο πραξικόπημα. Και ευνοήθηκε, ύστερα, ιδιαίτερα από τη δικτατορία (σημ.: ο Π.Κανελλόπουλος, όπως είναι φανερό, εννοεί τον Σκαρμαλιωράκη). Να'ταν, τάχα, το πρόσωπο αυτό, από το 1952, σε επαφή με τους μελλοντικούς "σωτήρες" του έθνους;...». (Π.Κανελλόπουλου, στο ίδιο, σ.30.)

Αυτά τα ερωτήματα ο Π.Κανελλόπουλος θα τα είχε θέσει στον εαυτό του από το 1952-53, αν η πολιτική σκοπιμότητα και ο αντικομμουνιστικός φανατισμός δεν τον εμπόδιζαν να ακούσει, αν όχι τις οιμωγές των θυμάτων της σκευωρίας, αν όχι τις μαρτυρίες των συνηγόρων τους και κορυφαίων «εθνικοφρόνων» γιατρών, του­λάχιστον τη φωνή του ίδιου του υφυπουργού του, στρατηγού Γυαλίστρα. Αλλά τότε ο Π.Κανελλόπουλος δεν ήθελε να ακούσει τί­ποτε, όπως δεν άκουσε και το 1947-50 τις σπαρακτικές κραυγές πόνου των θυμάτων του μακρονησιώτικου «Παρθενώνα»... Και όχι μόνο δεν ήθελε να ακούσει, αλλά και έγινε ο προστάτης του Κελαϊδή και τον διατήρησε στην ηγεσία της αεροπορίας και - όπως τουλάχιστον καταγγέλλει ο στρατηγός Γυαλίστρας - υπονόμευσε και τον ίδιο τον υφυπουργό του, γιατί έβλεπε και είχε την εντι­μότητα να λέει την αλήθεια, παρόλο που ήταν εξίσου «εθνικόφρων» και αντικομμουνιστής με τον υπουργό του.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Πολιτικός σάλος

Το θέμα των βασανιστηρίων παίρνει συνεχώς μεγαλύτερες δια­στάσεις και γίνεται, περισσότερο από κάθε άλλη φορά, πολιτικό. Το Κέντρο, με δηλώσεις των ηγετών του, παίρνει επίσημα πια θέ­ση ότι έχουν γίνει βασανιστήρια και ζητά να τιμωρηθούν οι υπεύ­θυνοι. Αλλά οι παρατάξεις στις οποίες έχει χωριστεί ο πολιτικός κόσμος για τη δίκη της Αεροπορίας δεν ταυτίζονται απόλυτα με τα κομματικά στρατόπεδα. Αρκετοί παράγοντες του Συναγερ­μού έχουν επίσης στραφεί κατά της ηγεσίας του ΓΕΑ και υπο­στηρίζουν ότι η υπόθεση ήταν σκευωρία. Στη δίκη παρουσιάζε­ται μάρτυρας υπερασπίσεως και βουλευτής του Συναγερμού, που καταγγέλλει, ανάμεσα σε άλλα ότι «έξω από την αίθουσαν επι­κρατεί ατμόσφαιρα τοιαύτη, ώστε να μη δύνανται οι κατηγορού­μενοι να αποδείξουν την αθωότητα των». Και άλλος βουλευτής του Συναγερμού, μάρτυρας επίσης υπερασπίσεως, κατηγορεί στο δικαστήριο τον τότε αρχηγό του ΓΕΑ ότι χρησιμοποιεί κάθε μέσο για να κρατηθεί στη θέση του και ότι όσοι αξιωματικοί της αερο­πορίας δεν είναι φίλοι του παρακολουθούνται από το Α2 (εφημερίδες, 6 Νοεμβρίου 1953).

Μετά τις νέες καταγγελίες συνηγόρων, κατηγορουμένων, μαρτύρων και εφημερίδων, ο Δικηγορικός Σύλλογος Αθηνών, με απόφαση του, ζητά να αναβληθεί η δίκη για να συνεχιστεί η έρευ­να για τα βασανιστήρια. Αλλά το δικαστήριο συνεχίζει και. στις 28 Νοεμβρίου, βγάζει την απόφαση του: Ο Θεοδωρίδης, που έχει καταδικαστεί από το αεροδικείο σε θάνατο, αθωώνεται. Αλλά δεν πρόκειται να βγει από τις φυλακές, γιατί έχει καταδικαστεί και με τον Α.Ν. 375, που δεν δίνει δικαίωμα για έφεση. Έτσι, ένας αξιωματικός, που η αθωότητα του επιβεβαιώθηκε δικα­στικά, θα μείνει φυλακισμένος σαν... κατάσκοπος. Το δικαστή­ριο δέχεται ότι τον Θεοδωρίδη τον βασάνισαν. Αθωώνεται και ο Χριστοφής, που θα μείνει όμως και αυτός, για τους ίδιους λόγους, στις φυλακές. Αθωώνεται και ο Γ.Μαδεμλής για τις κατηγορίες συμμετοχής σε κομμουνιστική συνωμοσία, απόδραση Ακριβογιάννη κ.λ.π., αλλά καταδικάζεται για συμμετοχή σε ομαδική απεί­θεια σε 5 χρόνια φυλακή. Από τους άλλους κατηγορούμενους, οι Θ.Μεταξάς και Παναγουλάκης καταδικάζονται σε ισόβια, ο Παπαντωνίου σε 20 χρόνια, ο Λεμπέσης σε 17, ο Ζαφειρόπουλος σε 8, ο Κοντός σε 16, ο Κοντογεωργάκης σε 12 και ο Ντίνου σε 7.

    Η υπόθεση, βέβαια, δεν τελειώνει με την απόφαση του Αναθεωρητικού. Την άλλη μέρα, ο Σοφοκλής Βενιζέλος φέρνει το θέ­μα στη Βουλή. Τονίζει στην αρχή ότι το θέμα απασχολεί ολόκληρη την κοινή γνώμη και ότι, προσωπικά, δεν τον ενδιαφέρει αν οι αξιωματικοί είναι ένοχοι ή αθώοι. Και συνεχίζει:

«Αφ'ης στιγμής όμως απεδείχθη και εκ της διαδικασίας και εκ της ερεύνης η οποία διετάχθη ότι έλαβον χώραν κα­κώσεις, δεν νομίζομεν ότι η κυβέρνησις έπρεπε να μείνη ασυγκίνητος. Αλλ'εκείνο το οποίον είναι απαράδεκτον, είναι ότι αφ'ης στιγμής αι κακώσεις και τα βασανιστήρια επιστοποιήθησαν, οι βασανισταί εξακολουθούν να παρα­μένουν εις τας θέσεις των, να καλύπτωνται και να προάγωνται.

I.Χατζηνικολής (βουλευτής Συναγερμού): Αυτά εγένοντο επί των ημερών του κ.Μαύρου, ο οποίος ειδοποιήθη και εγγράφως και προφορικώς.

Σ.Βενιζέλος: Με προλαμβάνετε, κύριε συνάδελφε. Εί­ναι βέβαιον ότι αυτά συνέβησαν επί της προηγουμένης κυ­βερνήσεως. Υπάρχει εκ μέρους φίλου, φιλτάτου προσώ­που (σημ.: εννοούσε τον Άγγ.Τσουκαλά) και αξίου πάσης τιμής, υπάρχει καταγγελία προς τον κ.Μαύρον ότι εγένοντο βασανιστήρια εις τας φύλακας. Αλλ'η κατηγορία αυ­τή προήρχετο από πλευράς κατηγορουμένων. Ήτο δικη­γόρος των κατηγορουμένων εκείνος που τα ανέφερε. Έπειτα ηγέρθη ένα άλλο ζήτημα. Ημείς, οι υπουργοί της προηγουμένης κυβερνήσεως του Κέντρου, ευρισκόμεθα εις μίαν πολύ δυσκολωτέραν θέσιν από υμάς, διότι οιαδήπο­τε ενέργεια μας, έστω και υπηρεσιακής μορφής, θα σας έδιδε το δικαίωμα να εξαπολύσητε μύδρους εναντίον της τότε κυβερνήσεως ότι απετελείτο από συνοδοιπόρους (...). Παρ'όλα αυτά, ο κ.Μαύρος έκαμε εκείνο το οποίον του επέβαλε το καθήκον του. Ανέθεσεν εις τον πρόεδρον του Αναθεωρητικού, τον αντιστράτηγον Παπαγεωργίου, να κάμη ανακρίσεις επί του θέματος. Αλλά, δυστυχώς, η μαφία της αεροπορίας δεν επέτρεψεν εις τας ανακρίσεις αυτάς να φέρουν εις φως αυτά τα οποία συνέβαιναν (...).

I.Χατζηνικολής: Την μαφίαν αυτήν σεις την διωρίσατε, κ. πρόεδρε.

Σ.Βενιζέλος: (...) Έχω την γνώμην ότι η κυβέρνησις και μετά την έκδοσιν της αποφάσεως θα πρέπει να επιληφθή του ζητήματος διά να ανευρεθούν οι πραγματικοί αίτιοι, αλ­λά προ παντός διά να τιμωρηθούν οι βασανισταί, οι οποίοι ατιμάζουν τον πολιτισμόν με τον τρόπον που εφέρθησαν προς τους συναδέλφους των, όταν έβαζαν σμηνίας να κα­κοποιούν ανωτέρους των, οι οποίοι φέρουν την ιεράν στο­λήν του Έλληνος αξιωματικού. Η υπόθεσιςτης αεροπορίας είναι μια επανάληψις της υποθέσεως Ντρέυφους (...)».

Ο υπουργός Αμύνης Π.Κανελλόπουλος απαντά ότι το Κέ­ντρο, αν πίστευε στις καταγγελίες για βασανιστήρια, θα έπρεπε να κάνει ως κυβέρνηση πολύ περισσότερα και προσθέτει ότι ο Συ­ναγερμός ανέθεσε σε καθηγητές να εξετάσουν τους κατηγορου­μένους που ισχυρίζονταν ότι κακοποιήθηκαν. Και συνεχίζει:

«Κύριοι συνάδελφοι, μόνον εις αυτό μπορεί να βασιστεί η κυβέρνησις, εις το πόρισμα του κ.Αποστολοπούλου και εις την απόφασιν του Αναθεωρητικού Δικαστηρίου, το οποίον είναι άξιον του ονόματος του. Εάν αρχίσωμεν, κύ­ριοι συνάδελφοι, να πιστεύωμεν εκείνα τα οποία οι κατη­γορούμενοι λέγουν, τότε θα έπρεπε να πιστεύσωμεν όλα — όχι μόνον εις τον τομέα της αεροπορίας - όσα λέγουν όλοι οι κατηγορούμενοι. Τότε θα έπρεπε να πιστεύσωμεν όλα όσα ομοιοτύπως με τας αυτάς, κύριοι, λέξεις λέγουν συ­νήθως, εις τας περισσοτέρας μάλιστα περιπτώσεις, οι κομμουνισταί κατηγορούμενοι».

Στο σημείο αυτό ο υπουργός Αμύνης διαβάζει μεγάλα απο­σπάσματα από απολογίες κατηγορουμένων για κομμουνιστική δράση, που κατάγγελλαν ότι βασανίστηκαν από την Ασφάλεια. Και συνεχίζει:

«Κύριοι, έχω ενώπιον μου την Αυγην. από την οποίαν παίρ­νω αυτά τα κείμενα, διότι αι άλλαι εφημερίδες (...) δεν εξηγέρθησαν (...). Κύριοι συνάδελφοι, ή θα αναλάβετε και σεις, η αντιπολίτευσις, την ευθύνην τα ψεύδη που λέγουν οι κομμουνισταί εις τους δικαστάς να τα θεωρήτε ως αλη­θή ή διαφορετικά δεν είναι δυνατόν να χρησιμοποιήτε δύο μέτρα και δύο σταθμά και να λέγετε ότι πρέπει η κυβέρνησις να θεώρηση ως αληθείς τας καταθέσεις και τας καταγγελίας των κατηγορουμένων της Αεροπορίας και να μη θεωρήση ως αληθείς και ως ορθάς τας καταθέσεις και τας καταγγελίας των οιωνδήποτε άλλων κατηγορουμένων ενώ­πιον οιουδήποτε άλλου δικαστηρίου». (Πρακτικά Βουλής. 30 Νοεμβρίου 1953.)

Στο σημείο αυτό, κάνοντας μερικά πηδήματα στον χρόνο, μπο­ρούμε να αντιγράψουμε την τελευταία φράση από το απόσπα­σμα του John Donne, που χρησιμοποιεί ο Χεμινγουαίυ ως μότο στο περίφημο μυθιστόρημα του το εμπνευσμένο από τον ισπανι­κό εμφύλιο πόλεμο:

«...ποτέ σου μη στέλνεις να ρωτήσεις για ποιον χτυπά η Καμπάνα, χτυπάει για Σένα».

Είναι κρίμα που πολιτικοί και πνευματικοί άνθρωποι με τη μόρφωση του Π.Κανελλόπουλου δεν διδάχτηκαν έγκαιρα από την ιστορία ότι η υπόθεση της ελευθερίας είναι ενιαία και ότι, όταν υπερασπίζεσαι τα ανθρώπινα δικαιώματα των αντιπάλων σου, υπερασπίζεσαι τα δικά σου και των φίλων σου.