ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Διάσπαση του Συναγερμού

Αυτές ακριβώς τις μέρες, η κυβέρνηση και ο Ελληνικός Συναγερ­μός παθαίνουν τον μεγαλύτερο, ως τη στιγμή, κλονισμό: Στις 10 Νοεμβρίου, το Υπουργείο Προεδρίας δίνει στον Τύπο δηλώσεις του πρωθυπουργού, που κατηγορεί τον πρώην υπουργό Συντο­νισμού και στενό συνεργάτη του Σπύρο Μαρκεζίνη ότι, ούτε λίγο ούτε πολύ, έχει δεσμεύσει τη χώρα απέναντι σε δύο μεγάλες γερμανικές εταιρείες. Και ότι τη σχετική συμφωνία του την έχει κρύψει, από τον πρωθυπουργό.

    Η κατηγορία είναι βαρύτατη και προκαλεί σάλο σε ολόκληρη τη χώρα και, πρώτα απ'όλα, στην ίδια την κυβέρνηση και στο κόμμα του Συναγερμού. Το ίδιο βράδυ, οι μαρκεζινικοί υπουρ­γοί που απομένουν στην κυβέρνηση ανακοινώνουν ότι αποχωρούν. Ο Σπύρος Μαρκεζίνης, με μακρές δηλώσεις του, διαψεύδει ότι έχει δεσμεύσει τη χώρα, βεβαιώνει ότι έχει ενημερώσει το συντονιστικό συμβούλιο για τις συμφωνίες και ανακοινώνει ότι φεύγει από τον Συναγερμό. Οι δηλώσεις του Παπάγου είναι οι ακόλουθες:

«Την 11ην Νοεμβρίου 1953, ο τότε υπουργός του Συντο­νισμού κ.Μαρκεζίνης ευρισκόμενος εν Βόννη προς διενέργειαν οικονομικών διαπραγματεύσεων μετά της γερ­μανικής κυβερνήσεως αντήλλαξε μετά του υπουργού της Εθνικής Οικονομίας κ.Έρχαρτ επιστολήν αναφερομένην εις την υπό των οίκων Ζήμενς και Τελεφούνκεν εκτέλεσιν ωρισμένων εργασιών. Ο εν Αθήναις Γερμανός πρε­σβευτής προέβη σήμερον εις έγγραφον προς τον υπουργόν των Εξωτερικών κ.Στεφανόπουλον διακοίνωσιν, καθ'ην η γερμανική κυβέρνησις θεωρεί ότι διά της ως άνω επι­στολής εδεσμεύθη η Ελλάς κατά τους κανόνας του διε­θνούς δικαίου. Κατόπιν τούτου, δηλώ ότι η ελληνική κυβέρνησις θα σεβασθή την ούτω αναληφθείσαν υποχρέωσιν, έστω και αν αύτη συνωμολογήθη εν αγνοία του πρωθυ­πουργού και απεκρύβη από αυτόν επί μακρούς μήνας. Επί του περιεχομένου της ανωτέρω συμφωνίας, η ελλη­νική κυβέρνησις δεν επιθυμεί να εκφρασθή σήμερον, καθ'όσον αναμένεται ενταύθα την προσεχή Δευτέραν ο υπουργός της Εθνικής Οικονομίας κ.Έρχαρτ μετά του οποίου θα συζητήσωμεν το θέμα. Η Ελλάς αποβλέπει εις την στενήν μετά της Γερμανίας οικονομικήν συνεργασίαν, υπολογίζουσα επί της ουσιαστικής συμβολής της εις τον τομέαν των επενδύσεων. Η έλευσις άλλωστε, διεθνούς προσωπικότητος του κύρους του κ Έρχαρτ θα συντέλε­ση, είμαι βέβαιος, εις την περαιτέρω σύσφιγξιν των μετά της Γερμανίας οικονομικών μας δεσμών».

Ταυτόχρονα, η κυβέρνηση δίνει στη δημοσιότητα τις επιστολές που έχουν ανταλλάξει ο Έρχαρτ και ο Μαρκεζίνης στη Βόννη, στις 11 Νοεμβρίου 1953: Ο Έρχαρτ έγραφε:

«Εφέρατε εις γνώσιν μου ότι είσθε έτοιμος ν'αναλάβητε την φροντίδα ώστε εις μεν τον οίκον Ζήμενς ν'ανατεθή η τεχνική επιστασία και η επέκτασις του ελληνικού τηλεφω­νικού δικτύου, μετά δε του οίκου Τελεφούνκεν να σκοπηθή η σύναψις συμβάσεως περί χορηγήσεως αδείας λει­τουργίας ραδιοφωνικού σταθμού και περί κατασκευής του ελληνικού ραδιοφωνικού δικτύου. Έλαβα μετ'ευχαριστήσεως γνώσιν των ανωτέρω και δύναμαι μεθ'ικανοποιή­σεως να διαπιστώσω ότι ανασυνδέονται ούτως αι παλαιαί και δι'αμφότερα τα μέρη αποδοτικαί σχέσεις μεταξύ της Ελλάδος και των δύο τούτων γνωστών και παγκοσμίου φή­μης γερμανικών οίκων».

Στην απάντηση του ο Μαρκεζίνης βεβαιώνει ότι πήρε την επι­στολή του Έρχαρτ και ότι συμφωνεί με το περιεχόμενο της. Μέ­σα σε λίγες ώρες από τη στιγμή που δόθηκαν στον Τύπο οι δηλώσεις του πρωθυπουργού και προτού να δημοσιευτούν, ο Μαρκεζίνης δηλώνει ότι αποχωρεί από τον Συναγερμό και ο υπουργός Συντονισμού Θ.Καψάλης παραιτείται. Αργά τη νύχτα, ο Μαρκεζίνης δηλώνει:

«Ειλικρινώς λυπούμαι διά την ανακοίνωσιν του προέδρου της κυβερνήσεως. Πρώτον, διότι είναι απολύτως ανακρι­βές ότι κατά τας εν Γερμανία διαπραγματεύσεις εδέσμευσα καθ'οιονδήποτε τρόπον την ελληνικήν κυβέρνησιν εν σχέσει με τους οίκους Ζήμενς και Τελεφούνκεν. Δεύτερον, διό­τι είναι απολύτως ανακριβές ότι δεν ετηρήθη ενήμερος ο κ.πρωθυπουργός των διεξαχθεισών εν Γερμανία δια­πραγματεύσεων, καθ'όσον, άμα τη επιστροφή μου, επί δίωρον τουλάχιστον εις το συντονιστικόν συμβούλιον, ανέ­φερα εν λεπτομέρεια όλα τα σχετικά προς τας διεξαχθείσας εν Γερμανία συζητήσεις, ως και εις την αγόρευσίν μου εις την Βουλήν, κατά την συνεδρίασιν της 23ης Νοεμβρίου 1953, όπου και ειδικώς εμνημόνευσα τας προτάσεις Ζήμενς και Τελεφούνκεν, δηλώσας ότι "ευχέρειαν απεκτήσαμεν, δεν ανελάβαμεν δεσμεύσεις". Τρίτον, διότι ο κ.πρωθυπουργός περιλαμβάνει εις την ανακοίνωσιν του το κείμε­νο της υπογραφείσης επιστολής, χωρίς ν'αναφέρη, ως εί­χε υποχρέωσιν (διότι κάλλιστα το γνωρίζει), πώς είχε το αρχικόν κείμενον της επιστολής, το οποίον μου εδόθη προς υπογραφήν, και πώς, κατόπιν των ιδιοχείρων διορθώσεων του κ.Έρχαρτ, αι οποίαι έγιναν τη αξιώσει μου, απηλείφθη πάσα λέξις ή φράσις, δυναμένη οπωσδήποτε να δέ­σμευση ή έστω και να δώση την εντύπωσιν ότι δεσμεύει την ελληνικήν κυβέρνησιν».

Ο Μαρκεζίνης, στο σημείο αυτό των δηλώσεων του, παραθέτει το αρχικό κείμενο της επιστολής Έρχαρτ που αρχίζει με τη φράση «Μοι εγνωστοποιήσατε την προθυμίαν της ελληνικής κυβερνήσεως όπως ανάθεση...». Και συνεχίζει:

«Εξ αυτών σαφέστατα συνάγεται ότι, αντί του αρχικού κειμένου διά του οποίου η γερμανική κυβέρνησις απέβλε­πε να δέσμευση την ελληνικήν κυβέρνησιν, υπέγραψα απλώς κείμενον διά του οποίου ανελάμβανα εγώ προσω­πικώς, ως υπουργός του Συντονισμού, την υποχρέωσιν να εισηγηθώ σχετικώς εις την κυβέρνησιν».

Συνεχίζοντας, ο Μαρκεζίνης υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει κ μία δέσμευση και καμία συμφωνία και ο πρωθυπουργός είναι ελεύθερος να δεχτεί ή όχι τις προτάσεις των δύο γερμανικών εταιρειών. Και καταλήγει:

«Είναι πάντως προφανές ότι, κατόπιν της σημερινής πρω­θυπουργικής ανακοινώσεως, δεν μου επιτρέπεται ούτε λεπτόν πλέον να παραμείνω εις τον Συναγερμόν, ο οποίος άλλωστε ουδεμίαν έχει σχέσιν με τον Συναγερμόν εκεί­νον διά την δημιουργίαν του οποίου κάπως συνετέλεσα και εγώ».

Την ίδια νύχτα, ο υπουργός Συντονισμού Θ.Καψάλης δηλώνει:

«Η αιφνίδια μετάστασις των απόψεων του προέδρου της κυβερνήσεως επί του θέματος των προτάσεων των γερ­μανικών οίκων Ζήμενς και Τελεφούνκεν με αναγκάζει να υποβάλω την παραίτησίν μου. Ο κ.στρατάρχης όχι μόνον προ μηνός και πλέον ανεγνώρισεν ότι ουδεμία δέσμευσις έχει αναληφθεί υπό του κ.Μαρκεζίνη διά λογαριασμόν της ελληνικής κυβερνήσεως, αλλά και προ ολίγων ημερών, κα­τά την διάρκειαν συνεδριάσεως του συντονιστικού συμ­βουλίου απασχοληθέντος με το θέμα αυτό, επανέλαβε κατηγορηματικώς ότι ουδεμίαν υποχρέωσιν εδέχετο ως υφισταμένην διά την ελληνικήν κυβέρνησιν. Κατόπιν της σημερινής ανακοινώσεως με το περιεχόμενο της οποίας ευ­ρίσκομαι εις πλήρη αντίθεσιν, η παραμονή μου εις την κυ­βέρνησιν είναι αδύνατος».

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Ζυμώσεις στην αντιπολίτευση

Οι διαμάχες στην κυβέρνηση προσφέρουν όπλα στην αντιπολίτευση που όμως δεν μπορεί να τα αξιοποιήσει αποτελεσματικά γιατί η ίδια είναι διασπασμένη. Και, αντί να  ασχολείται με την οργάνωση των δυνάμεων της, κατατρίβεται με κομματικά παιχνίδια, διαμάχες για την ηγεσία του Κέντρου κ.λ.π. Βαθύτερη πολιτική και ιδεολογική διαφορά εκδηλώνεται ανάμεσα στον αρχηγό των Φιλελευθέρων Γ.Παπανδρέου, που αποκλείει οποίαδήποτε συνεργασία με την Αριστερά, και στο Δημοκρατικό Κόμμα Εργαζομένου Λαού των Γ.Καρτάλη και Αλέξ.Σβώλου, που ζητά στην αντισυναγερμική συνεργασία να περιληφθεί και η ΕΔΑ. Ο Σάββας Παπαπολίτης προσφέρει την ηγεσία της ΕΠΕΚ στον Γ.Βεντήρη, σκοπεύοντας να προωθήσει ένα νέο σχήμα του Κέντρου με αρχηγό τον πρώην διευθυντή της Γενικής Γραμματείας των Ανακτόρων. Το Γενικό Συμβούλιο της ΕΠΕΚ εγκρίνει την πρόταση του Παπαπολίτη και διαγράφει από τις τάξεις του κόμματος τον Κ.Ρέντη, που, φιλοδοξώντας να διαδεχτεί αυτός τον Ν.Πλαστήρα, έχει εξαπολύσει επίθεση κατά του Γ.Βεντήρη.

Ο Γ.Παπανδρέου δεν δέχεται καμία συζήτηση για συγχώνευση Φιλελευθέρων - ΕΠΕΚ και διακηρύσσει ότι το κόμμα του διεκδικεί ολόκληρο τον χώρο της αντιπολιτεύσεως και τη διαδο­χή του Συναγερμού. Οργανώνει μάλιστα, στα τέλη Ιουνίου, συνέδριο των Φιλελευθέρων, στο οποίο δίνει έντονα προσωπικό, αλλά και αντικομμουνιστικό χαρακτήρα (εφημερίδες, 25 - 29 Ιουνίου). Ο Βεντήρης, βλέποντας ότι δεν γίνεται δεκτός για αρχη­γός από ολόκληρη την κεντρώα αντιπολίτευση, εγκαταλείπει τη σκέψη να αναμειχθεί στην ενεργό πολιτική. Εξάλλου, στο μετα­ξύ αρρώστησε βαριά και έφυγε για θεραπεία στην Ελβετία, όπου και πέθανε στις 24 Σεπτεμβρίου 1954.

Από τη στιγμή που αποκλείστηκε η περίπτωση του Βεντήρη, όσοι ήθελαν την ενοποίηση των δυνάμεων του Κέντρου, προ­σβλέπουν πια στον Γ.Παπανδρέου ή στον Βενιζέλο, που προ­σπαθούν να τον πείσουν να επιστρέψει και να αναλάβει και πά­λι ηγετικό ρόλο. Αλλά ακριβώς τη στιγμή αυτή ο Γ.Παπανδρέου κάνει ένα σοβαρό πολιτικό λάθος, που όχι μόνο συντελεί στο να μειωθούν οι πιθανότητες να αναλάβει την ηγεσία ολόκληρης της κεντρώας αντιπολιτεύσεως, αλλά και κλονίζει τη θέση του στο Κόμμα των Φιλελευθέρων.

Όπως έχουμε δει, η κυβέρνηση έχει αποφασίσει να γίνουν δημοτικές εκλογές το φθινόπωρο του 1954. Τα περισσότερα στε­λέχη των κομμάτων της αντιπολιτεύσεως πιστεύουν πως τους προσφέρεται μια καλή ευκαιρία να δώσουν ενιαία μάχη κατά του Συναγερμού. Ελπίζουν να σημειώσουν επιτυχία που θα αποτελέσει ένα ακόμα πλήγμα για την ήδη τραυματισμένη από τις ενδοσυναγερμικές διαμάχες κυβέρνηση, αλλά και θα προλειάνει το έδαφος για οργανικότερη ενότητα του Κέντρου.

    Το Δημοκρατικό Κόμμα, η ΕΔΑ, η ΕΠΕΚ και ανεξάρτητοι πα­ράγοντες, όπως ο Κ.Ρέντης, ο Γ.Βαρβούτης, ο Τ.Βουλόδημος, ο Π.Τζαννετάκης, έχουν συμφωνήσει να δώσουν πολιτικό χρώμα στις δημοτικές εκλογές. Στην ΕΔΑ, η σκληρή πραγματικότητα της Κυριαρχίας της Δεξιάς έχει συντελέσει στο να κερδίσουν έδαφος οι απόψεις εκείνων που έχουν καταπολεμήσει, το 1952, το σύνθημα του Ζαχαριάδη «τι Πλαστήρας, τι Παπάγος» και ευνοούν στε­νότερη συνεργασία με το Κέντρο, έστω και με σοβαρές παραχω­ρήσείς της Αριστεράς. Αυτή την περίοδο ο Ζαχαριάδης έχει ρίξει το βάρος του κυρίως στην ανασυγκρότηση των παράνομων ορ­γανώσεων του ΚΚΕ και δίνει δευτερεύουσα σημασία στη «νόμι­μη δουλειά», δηλαδή στην ΕΔΑ.

    Τα τρία μικρότερα κόμματα της αντιπολιτεύσεως - η ΕΠΕΚ, το ΔΚΕΛ και η ΕΔΑ - έχουν ανακοινώσει, λοιπόν, ότι θα δώσουν πολιτικό χαρακτήρα στις δημοτικές εκλογές. Αντίθετα, η κυβέρνηση δηλώνει ότι δεν θα δώσει πολιτική χροιά στις δημοτικές εκλο­γές. Ο Γ.Παπανδρέου δηλώνει επίσης ότι το Κόμμα των Φιλελευθέρων είναι αποφασισμένο να μη χρωματίσει πολιτικά τις δημοτικές εκλογές.

    Ο Γ.Παπανδρέου, φιλοδοξώντας να διαδεχτεί τον Παπάγο και να προσελκύσει ένα μέρος από τους δυσαρεστημένους από την κυβερνητική πολιτική ψηφοφόρους του Συναγερμού, δεν θέλει να προχωρήσει σε καμιά, άμεση ή έμμεση, συνεργασία με την Αριστερά. Φοβάται όμως ότι, στις μεγάλες τουλάχιστον πόλεις που θα βάλουν και τη σφραγίδα τους στις δημοτικές εκλογές, για να εξασφαλιστεί νίκη του Κέντρου είναι απαραίτητη κάποια σύμπραξη ή συνεννόηση με την ΕΔΑ. Γι'αυτό προτιμά να μην αναμειχθεί, φανερά τουλάχιστον, το κόμμα του στον εκλογικό αγώνα. Αλλά η απόφαση του προκαλεί έντονες αντιδράσεις από τα άλλα κόμματα του Κέντρου και από στελέχη των Φιλελευθέρων ότι με τη θέση που υποστήριζε, «υπηρετούσε το συμφέρον του Συναγερμού και αποτελούσε πράξιν αποφυγής μιας πολιτικής μάχης». Ο πρώην υπουργός και ηγετικό στέλεχος των Φιλελευθέρων Γ.Βαρβούτης, σε μακρές δηλώσεις του, κατηγορεί τον Γ.Παπανδρέου ότι «συνεκάλεσε το συνέδριον εσπευσμένως και ανωμάλως, χωρίς προγραμματικήν προπαρασκευήν και με ουσιαστικόν σκοπόν την έμμεσον αναγνώρισιν της ηγεσίας του, δια να κατάληξη εις γενικά και αόριστα συνθήματα, λησμονηθέντα και αυτά την επομένην. Ούτω, το Κόμμα των Φιλελευθέρων - συνεχίζει ο Βαρβούτης - εμφανίζεται (...) όχι φορεύς των προοδευτικών δυνάμεων της χώρας, ως πράγματι είναι, αλλ'ως παράλ­ληλος δρομεύς του Συναγερμού, συναγωνιζόμενος μετ'αυτού και εντός του ιδεολογικού ορίζοντος τούτου, εις επίδειξιν στείρας εθνικοφροσύνης». Αφού κατηγορεί τον Παπανδρέου ότι φυγομαχεί στις δημοτικές εκλογές, ευθυγραμμιζόμενος με τον Συναγερμό στον αποχρωματισμό τους, συνεχίζει:

«Το γεγονός ότι ο κ.Παπανδρέου συνηγωνίσθη μετά του Συναγερμού διά να τον φέρη εις την εξουσίαν και εξελέγη βουλευτής τούτου, η συνεχής και οξεία αντίθεσίς του προς το Κόμμα των Φιλελευθέρων και τα άλλα κόμματα του Κέντρου επί της πολιτικής των διά την ειρήνευσιν και επί άλ­λων σοβαρών πολιτικών θεμάτων, η ιδεολογική εκτροπή εις ην, ως εκ τούτου, οδηγεί το κόμμα, τον περιάγουν εις αδυναμίαν να έμπνευση τας φιλελευθέρας προοδευτικός μάζας...».

    Ο Βαρβούτης καταλήγει με έμμεση έκκληση προς τον Σοφ.Βενιζέλο να επιστρέψει από το εξωτερικό και να αναλάβει πάλι την ηγεσία των Φιλελευθέρων.

Ύστερα από τις δηλώσεις αυτές, ο Γ.Παπανδρέου διαγράφει τον Γ.Βαρβούτη από το Κόμμα των Φιλελευθέρων. Και δηλώνει ότι αναγνωρίζει την ανάγκη να ενοποιηθεί η αντιπολίτευση, θεω­ρεί όμως απαραίτητη προϋπόθεση να υπάρχει ενιαία ιδεολογική γραμμή. Στην αντιπολίτευση – υποστηρίζει - υπάρχουν δύο αντίθετες κατευθύνσεις: η ιδεολογία του Κέντρου και η ιδεολογία της συνοδοιπορίας, συγκαλυμμένης ή απροκάλυπτης:

«Το Κόμματων Φιλελευθέρων - καταλήγει ο Παπανδρέου - έχει χαράξει την πολιτική γραμμή του Κέντρου, η οποία συνίσταται εις διμέτωπον αγώνα κατά του Συναγερμού αφ'ενός και του κομμουνισμού αφ'ετέρου». (Εφημερί­δες, 8 Οκτωβρίου 1954.  

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Ανταγωνισμός

Με το ταξίδι του Παπάγου, ενισχύεται η εντύπωση ότι το γερμανικό κεφάλαιο παίρνει κυριαρχική θέση στην ελληνική οικονομία. Η προετοιμαζόμενη εντυπωσιακή διείσδυση του στην Ελλάδα είναι φυσικό να προκαλεί αντιδράσεις άλλων ξένων οικονομικών συγκροτημάτων και πολιτικών παραγόντων. Χαρακτηριστικά, αγγλική εφημερίδα Νταίηλυ Τέλεγκραφ γράφει:

«Η επιθυμία της Γερμανίας, όπως μας υποσκέλιση ως κύ­ριος εισαγωγεύς εις την Ελλάδα, οφείλεται εν μέρει εις την προθυμίαν της όπως δεχθή τα ελληνικά καπνά εις αντάλ­λαγμα και εν μέρει εις τας εξαιρετικώς μακροπρόθεσμους πιστώσεις τας οποίας προσφέρει. Η αντιμετώπισις αυτού του ανταγωνισμού είναι θέμα κρατικής πολιτικής (...). Η αγγλική βιομηχανία οφείλει μόνη της να κατεργασθή τα όπλα του ανταγωνισμού διά της σθεναρωτέρας επιδιώξεως παραγγελιών και της υψηλοτέρας παραγωγικότητος».

Ενδιαφέρον για έργα στην Ελλάδα εκδηλώνει και το γαλλικό κεφάλαιο. Η γαλλική εταιρεία Όμνιουμ Λυοναί αναλαμβάνει να κατασκευάσει το φράγμα και το υδροηλεκτρικό εργοστάσιο Μέγδοβα στη Θεσσαλία.

Η οικονομική επιρροή των Άγγλων, που πριν από τον πόλεμο έλεγχαν την ελληνική οικονομία, πέφτει κατακόρυφα, ανάλογα και με την εξασθένιση της Μ.Βρετανίας ως μεγάλης δύναμης. Αλλά μεγαλύτερη είναι ακόμα η μείωση της πολιτικής επιρροής των Άγγλων στη χώρα μας. Η αντικατάσταση τους από τους Αμερικανούς έχει αρχίσει από το 1947 και συνεχίζεται και ύστερα α το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου. Η ανακίνηση του Κυπριακού επίσημα από την Ελλάδα και η προσφυγή στον ΟΗΕ είναι αποτέλεσμα, ως ένα βαθμό, αυτής της πτώσης της βρετανικής επιρροής και της απώλειας του ελέγχου από το Λονδίνο βασικών μοχλών της εξουσίας στη χώρα μας. Τελικά, όμως, ο αγώνας για την αυτοδιάθεση των Κυπρίων θα λειτουργήσει και ως αιτία για να μειωθεί ακόμα περισσότερο η αγγλική επιρροή στην Ελλάδα, χωρίς βέβαια να χάσει εντελώς το Λονδίνο τις δυνατότητες να παίζει τον ρόλο του στα πολιτικά παρασκήνια στην Αθήνα.

Στο διάστημα αυτό, παρόλο που το Κυπριακό δεσπόζει στη δημόσια ζωή της χώρας, δεν σταματούν και οι ζυμώσεις στα κόμματα και, γενικότερα, οι πολιτικές εξελίξεις. Από μια άποψη μάλιστα το Κυπριακό επιταχύνει την κυβερνητική φθορά: Παρόλο που η κυβέρνηση του Συναγερμού, με προσωπική επι­μονή και ευθύνη του Παπάγου, είναι η πρώτη που πρόσφευγε στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ για το εθνικό θέμα, βρίσκεται συνεχώς κάτω από τα πυρά της αντιπολιτεύσεως για κακούς χειρισμούς και χλιαρή στάση. Εξάλλου, η αδιαλλαξία του Λονδίνου και η αντίθετη προς το κυπριακό αίτημα στάση των Αμερικανών και των άλλων συμμάχων του NATO βλάπτουν τη Δεξιά και τα άλ­λα συντηρητικά στοιχεία, και ενισχύουν την επιρροή της Αριστε­ράς και της Κεντροαριστεράς.

    Είναι φανερό ότι ο Συναγερμός δεν έχει εξασφαλισμένη και τη δεύτερη τετραετία, όπως έλπιζαν και διακήρυσσαν, στο πρώ­το διάστημα μετά τη νίκη τους, το 1952, οι ηγέτες του. Ύστερα από την αποχώρηση του Μαρκεζίνη η κυβέρνηση παρουσιάζει μερικά, όχι και πολύ σοβαρά είναι η αλήθεια, σημάδια καχεξίας. Στις 28 Ιουνίου, ανακοινώνεται η παραίτηση, «διά λόγους υγείας», του γενικού διευθυντή του πολιτικού γραφείου του πρωθυπουργού και έμπιστου του Παπάγου, στρατηγού Χρ.Καζένη. Στη θέση του τοποθετείται ο επίσης απόστρατος στρατηγός Αλέστας, που έχει κατηγορηθεί για ανάμειξη στον ΙΔΕΑ. Φαίνεαι πως ο Καρατζένης, πανίσχυρος ως τότε, έχει έρθει σε σύγκρουση αρμοδιοτήτων με τον νέο υπουργό Προεδρίας Γ.Ράλλη.

    Άλλο θέμα που προκαλεί αναταραχή στην κυβέρνηση είναι η σύγκρουση του υπουργού Εργασίας Ελ.Γονή με τον γενικό γραμματέα της ΓΣΕΕ Φ.Μακρή και με τον διοικητή του ΙΚΑ, συναγερμικό παράγοντα Ν.Θηβαίο. Ο Γονής, παλαιός και αυτός συνδικαλιστής, κατηγόρησε τη διοίκηση της ΓΣΕΕ ότι, το 1953, πήρε από την Εργατική Εστία 460 εκατομμύρια δραχμές και, ενώ δεν έχει αποδώσει λογαριασμό, ζητά να πάρει και άλλα. Ο υπουργός Εργασίας ανακοινώνει ότι καταργεί την υποχρεωτική εισφορά, που είναι μια μορφή υποχρεωτικού συνδικαλισμού και βασική πηγή εσόδων για τη ΓΣΕΕ. Ο Φ.Μακρής, οργισμένος κατά του Γο­νή, κυκλοφορεί προκηρύξεις, με τις οποίες καλεί τους εργαζομένους να ξεσηκωθούν για τα δικαιώματα τους. Είναι γεγονός ότι κυβέρνηση του Συναγερμού έχει καταργήσει τον νόμο 2112 για τον έλεγχο των απολύσεων εργαζομένων και τον νόμο 118 για τις αποζημιώσεις, που αργότερα υποχρεώθηκε να τον επαναφέρει, και έχει πάρει και άλλα αντεργατικά μέτρα, με πρόσχημα την ελάφρυνση των επιχειρήσεων «από τα βάρη αυτά χάριν της εξυγιάνσεως της οικονομίας». (Πρακτικά Βουλής, 17 Νοεμβρίου 1954.)

    Σοβαρότερη για τον Συναγερμό είναι η σύγκρουση του Γονή με τον Θηβαίο, που απομακρύνθηκε από τη διοίκηση του ΙΚΑ με διαταγή του πρωθυπουργού. Ο Θηβαίος κατηγορεί τον Γονή ως υπεύθυνο για την άσχημη οικονομική κατάσταση του ιδρύματος, ενώ ο υπουργός Εργασίας χαρακτηρίζει τον πρώην διοικητή «καταστροφέα του ΙΚΑ». Η αντιπολίτευση ζητά να συγκληθεί έκτακτα η Βουλή και να επέμβει η δικαιοσύνη για να εξακριβωθούν οι ποινικέςκές ευθύνες για την κατάσταση στο ΙΚΑ.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Ο Παπάγος στη Δ. Γερμανία

Στις 30 Ιουνίου, ο Παπάγος, συνοδευόμενος από τους υπουργούς Εξωτερικών και Συντονισμού, Στ.Στεφανόπουλο και Θ.Καψά­λη, τον διοικητή της Τράπεζας Ελλάδος Μαντζαβίνο και άλλους, φτάνει στη Βόννη για επίσημη επίσκεψη. Ανταποδίδει την επί­σκεψη του Αντενάουερ στην Αθήνα, βασική επιδίωξη όμως την ελληνικής κυβερνήσεως είναι να εφαρμοστούν οι συμφωνίες για τη συμμετοχή του γερμανικού κεφαλαίου στη βιομηχανική ανά­πτυξη της Ελλάδας. Οι συνομιλίες κρατούν έξι μέρες. Στο τελικό κοινωθέν αναφέρονται οι θέσεις των δύο χωρών στα θέματα της Άμυνας της Ευρώπης και του Βαλκανικού Συμφώνου, αλλά ιται ιδιαίτερη έμφαση στις οικονομικές συμφωνίες. (Όπως έχουμε ήδη αναφέρει, ο Αντενάουερ, σε ιδιαίτερη συνομιλία, στην Αθήνα, έχει πει στον Παπάγο ότι η κυβέρνηση της Δ.Γερμανίας και οι Γερμανοί επιχειρηματίες ενδιαφέρονται να διεισδύσουν, με ενδιάμεσους ορισμένες ελληνικές επιχειρήσεις, στη Μέση Ανατολή και στην Αφρική.)

Αφού αναφέρεται στην ανάπτυξη των εμπορικών ανταλλαγών ανάμεσα στις δύο χώρες, το ανακοινωθέν συνεχίζει:

«Αι δύο κυβερνήσεις, εξάλλου, προέβησαν εις την εξέτασιν της οικονομικής συμφωνίας η οποία συνήφθη μεταξύ των τον παρελθόντα Νοέμβριον. Διεπίστωσαν μεθ'ικανο­ποιήσεως ότι το ζήτημα της χρηματοδοτήσεως της παραγ­γελίας, η οποία εδόξη διά την εκμετάλλευσιν των κοιτασμάτων λιγνίτου της Πτολεμαΐδος, επέτυχε μίαν λύσιν. Εκ της γερμανικής πλευράς, εξάλλου, εδηλώθη ότι η Γερμα­νία θα καταβάλη πάσαν προσπάθειαν όπως εξασφάλιση την χρηματοδότησιν της ανεγέρσεως ενός διυλιστηρίου πε­τρελαίου. Εν άλλο σχέδιον, το οποίον κατά την γνώμην των δύο κυβερνήσεων φαίνεται πραγματοποιήσιμον επί τη βά­σει της οικονομικής συμφωνίας, θα είναι η εγκατάστασις ενός εργοστασίου αζώτου...».

    Το έργο της Πτολεμαΐδας το αναλαμβάνουν οι εταιρείες Κρουπ και Μποδοσάκη, χρησιμοποιώντας γερμανικές πιστώσεις που έχει εξασφαλίσει ο Μαρκεζίνης. Για το διυλιστήριο συμφωνείται να γίνει διαγωνισμός ανάμεσα σε γερμανικούς οίκους. Το εργοστάσιο αζώτου θα το αναλάμβαναν αμέσως γερμανικές εταιρείες αν υπήρχαν έτοιμες μελέτες για την κατασκευή του.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Σκληρή πολιτική

Η κυβέρνηση του Συναγερμού έχει σκληρύνει γενικότερα την πολιτική της απέναντι στην Αριστερά. Εκτός από τις συλλήψεις, τις παραπομπές σε στρατοδικεία και τις εκτελέσεις, στις αρχές Σεπτεμβρίου ανακοινώνει ότι θα αρχίσει εκστρατεία για να πιαστούν ή να εξοντωθούν 12 πρώην αντάρτες που έχουν απομείνει στην Κρήτη από το 1949 και κρύβονται σε σπηλιές ή ορεινά χωριά, καταδιωκόμενοι από τη Χωροφυλακή. Στα τέλη του ίδιου μήνα ανακοινώνει ότι πιάστηκαν ορισμένοι από τους καταδιωκόμενους, καθώς και άλλοι, που τους έδιναν στέγη και τροφή.

Πού οφείλεται αυτή η σκλήρυνση της κυβερνητικής πολιτικής απέναντι στην Αριστερά; Τον ένα λόγο τον έχουμε ήδη αναφέρει. Είναι η ανασυγκρότηση των παράνομων οργανώσεων του ΚΚΕ, που έχει ανησυχήσει την κυβέρνηση. Ένας άλλος λόγος είναι ότι η πολιτική της Αριστεράς, αυτή την περίοδο, βρίσκει μεγαλύτερη από πριν απήχηση σε δυσαρεστημένα από την κυβέρνηση στρώ­ματα και τάξεις. Παρ'όλες τις προόδους που έχουν αναμφισβή­τητα σημειωθεί στην οικονομία της χώρας, το βιοτικό επίπεδο των μισθωτών δεν βελτιώθηκε. Ο αριθμός των ανέργων και των υπο­απασχολουμένων μένει μεγάλος. Εξάλλου, εκατοντάδες οικογέ­νειες έχουν πληγεί από τις εκκαθαρίσεις των δημοσίων υπηρε­σιών, τις απολύσεις τραπεζοϋπαλλήλων, τον αποκλεισμό από την εργασία για πολιτικούς λόγους κ.λ.π. κ.λ.π. Όσοι λοιπόν είναι αντί­θετοι με τον Συναγερμό ή για την οικονομική του πολιτική ή για τα αντιδημοκρατικά του μέτρα ή από κομματική ή ιδεολογική το­ποθέτηση, ακούν τώρα με μεγαλύτερη συμπάθεια το κήρυγμα της Αριστεράς για ενότητα όλων των αντισυναγερμικών δυνάμεων. Οι δημοτικές εκλογές (είχαν οριστεί για τον Οκτώβριο, αλλά ανα­βλήθηκαν για τον Νοέμβριο, επειδή έγινε η προσφυγή στον ΟΗΕ για το Κυπριακό) επιταχύνουν τις ζυμώσεις στα κόμματα της αντι­πολιτεύσεως για αντισυναγερμική συνεργασία. Εκτός από το ΔΚΕΛ, και παράγοντες των Φιλελευθέρων και της ΕΠΕΚ έχουν αρχίσει να συνεργάζονται με την ΕΔΑ για να υποστηρίξουν κοινά ψηφοδέλτια στους βασικούς δήμους της χώρας.

Τέλος, οι εξελίξεις του Κυπριακού ενισχύουν την Αριστερά, για­τί δημιουργούν αντιδυτικό κλίμα και προβάλλουν τη Σοβιετική Ένωση και τις άλλες σοσιαλιστικές χώρες σαν αληθινούς προασπι­στές των λαών που βρίσκονται κάτω από τον αποικιακό ζυγό.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Ο Ζαχαριάδης επιμένει...

Την άλλη μέρα η Ασφάλεια μοιράζει στις εφημερίδες φωτογρα­φίες με το πτώμα του Πλουμπίδη αμέσως μετά την εκτέλεση. Εί­ναι μια μακάβρια και φρικιαστική εικόνα. Ο νεκρός γερμένος στο πλάι και ένα ρυάκι αίμα τρέχει στο μάγουλο του. Ο διευθυντής της Γενικής Ασφαλείας Αθηνών Θ.Ρακιντζής παίρνει στο τηλέ­φωνο και τον τότε διευθυντή της Αυγής Β.Εφραιμίδη και του λέει:

 

-  Έχω φωτογραφίες από την εκτέλεση του Πλουμπίδη. Θέ­λεις να σου στείλω;

 

Ο Εφραιμίδης - όπως αφηγήθηκε ο ίδιος τη μέρα εκείνη στους συντάκτες της Αυγής - απάντησε:

 

-  Δεν ενδιαφέρουν την εφημερίδα μας μακάβρια θεάμα­τα. Δεν πρόκειται να δημοσιεύσω τέτοιες φωτογραφίες...

 

Παρ'όλα αυτά, ο Ρακιντζής τις έστειλε. Ήξερε πως η Αυγή, ενώ δημοσίευε, για ευνόητους λόγους, τόσο τις επίσημες ανακοι­νώσεις για την εκτέλεση του Πλουμπίδη όσο και την εκδοχή του Ζαχαριάδη, ήταν αφοσιωμένη, περισσότερο και από την ηγεσία της ΕΔΑ, στη γραμμή του ΚΚΕ. Η Ασφάλεια μοίραζε αυτά τα ντο­κουμέντα για να αποδείξει πόσο έξω από τα πράγματα ήταν οι εκπομπές του Ζαχαριάδη για «τον χαφιέ Πλουμπίδη». Και να με­γαλώσει έτσι τη σύγχυση και τις αμφιβολίες στις γραμμές των κομμουνιστών και των συμπαθούντων. Αλλά, γι'αυτό ακριβώς τον λόγο και ο Ευφραιμίδης, που ακολουθούσε πιστά τις εντολές της ηγεσίας του ΚΚΕ, δεν δημοσίευσε τις φωτογραφίες.

 

     Η εκτέλεση του Πλουμπίδη είναι ένα αναμφισβήτητο και συ­γκλονιστικό γεγονός. Αλλά ο Ζαχαριάδης δεν μπορεί πια να κάνει πίσω. Είναι υποχρεωμένος να επιμείνει στο μυθιστόρημα του, γιατί αλλιώς καταρρακώνεται το κύρος του και θα δεχτεί νέο πλήγ­μα το «αλάθητο» του. Σε εκπομπή του ραδιοσταθμού «Ελεύθε­ρη Ελλάδα» αναφέρεται»:

«...Καλώς πληροφορημένοι κύκλοι της Αθήνας σχολίαζαν χθες με περιφρόνηση την είδηση για την εκτέλεση του προβοκάτορα. Οι κύκλοι αυτοί λένε ότι ο Πλουμπίδης εκτελέ­στηκε τόσο, όσο πριν δύο χρόνια αυτοκτόνησε ο Βαβούδης. Η "εκτέλεση" του Πλουμπίδη χρειάστηκε στην Ασφάλεια, όσο και η "αυτοκτονία" του Βαβούδη. Τα αφεντικά της Ασφάλειας και του Βραχνού, η Ιντέλιντζενς Σέρβις και η αμερικανική Εφ Μπι Αι ξέρουν να σκηνοθετούν ακόμη και ψευτοεκτελέσεις, να ανακοινώνουν εκτελέσεις που δεν έγι­ναν και πολλά άλλα». (Το Βήμα. 17 Αυγούστου 1954. Ο Ζα­χαριάδης και το 1952 είχε ισχυριστεί πως ο Βαβούδης δεν αυτοκτόνησε, αλλά... φυγαδεύτηκε στην Αμερική...)

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Η τραγωδία του Νίκου Πλουμπίδη

Η δίκη όσων έπιασε η Ασφάλεια την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1954, στελεχών και μελών του ΚΚΕ, θα γίνει ύστερα από έξι χρόνια. Και, στο μεταξύ, η κατηγορία της κατασκοπίας θα έχει μετατραπεί στο παλιό ακαθόριστο αδίκημα της «προσφοράς εις κατασκοπίαν» και κανένας από όσους θα καταδικαστούν δεν θα οδηγηθεί στο εκτελεστικό απόσπασμα. Την εποχή όμως αυτή, γενική είναι η πεποίθηση ότι τουλάχιστον τα κυριότερα στελέχη του ΚΚΕ που πιάστηκαν και οπωσδήποτε οι προερχόμενοι από το εξωτερικό θα έχουν την τύχη των Μπελογιάννη, Μπάτση κ.λ.π. Εξάλλου, τρεις βδομάδες πριν από τις πανηγυρικές και θριαμβευτικές ανακοινώσεις του Παπάγου για τις συλλήψεις, έχει πέ­σει από τις σφαίρες του εκτελεστικού αποσπάσματος ο Νίκος Πλουμπίδης.

     Ένα χρόνο και δέκα μέρες από την καταδίκη του σε θάνατο, ο Πλουμπίδης ειδοποιείται πως έφτασε η ώρα του βίαιου θανάτου...  Είναι 2 η ώρα μετά τα μεσάνυχτα, όταν ένας αρχιφύλακας τον ξυπνά για να του δώσει το μαντάτο: Τα χαράματα θα οδηγηθεί στο απόσπασμα. Και ο Πλουμπίδης, θαρραλέος και «έτοιμος από καιρό», ντύνεται, φορώντας τα καλά του. Υπάρχει καμιά τρίκυμία, καμιά αμφιβολία στον νου του ανθρώπου αυτού, που, αφού αφιέρωσε ολόκληρη τη ζωή του, όλες τις δυνάμεις του και θυσία­σε και την υγεία του, την προσωπική και οικογενειακή ευτυχία του, την ελευθερία του στον σκοπό που πιστεύει ότι υπηρετεί, στο κόμ­μα που λατρεύει σχεδόν σαν αυτοσκοπό ότι βαδίζει τώρα στον θά­νατο αποκηρυγμένος από το ίδιο το ΚΚΕ σαν προδότης και πρά­κτορας του εχθρού, αυτού που τον στέλνει στο εκτελεστικό απόσπασμα;

Ο Πλουμπίδης είναι από τις σπάνιες περιπτώσεις κομμουνι­στών ηγετών που πήγαν στο εκτελεστικό απόσπασμα χωρίς κα­νείς από την παράταξη του να προσπαθήσει να τον σώσει, χωρίς καμιά κινητοποίηση για να αποτραπεί η εκτέλεση του, αλλά, αντί­θετα, προδομένος και συκοφαντημένος. Να πέρασε καμιά στιγ­μή από το μυαλό του πως, ίσως, θα ήταν χρήσιμο και στην παρά­ταξη του και στο κόμμα που γι'αυτό θυσιάζει τη ζωή του να αποκαλύψει και να καταγγείλει τον συκοφαντικό μύθο του Ζα­χαριάδη και των συνεργατών του; Τα πράγματα δείχνουν πως όχι. Διαποτισμένος και ο Πλουμπίδης από τις αντιλήψεις της μονολιθικότητας, πιστεύει ότι ανώτερη αρετή του κομμουνιστή, ισά­ξια, τουλάχιστον, με την εμμονή στις αρχές του και στην αυτοθυ­σία, είναι η πειθαρχία στον αρχηγό του. Και, στις τελευταίες στιγμές του, επιμένει να εκφράζει την υπακοή του σ'αυτόν που τον συκοφαντεί και τον προπηλακίζει. Δεν φαίνεται να τον απα­σχολεί, σε καμιά περίπτωση ότι θα πρόσφερε υπηρεσία στο κόμ­μα του, αν το βοηθούσε να απαλλαγεί από τον μύθο του αλάθη­του και παντογνώστη αρχηγού.

Η περίπτωση του Πλουμπίδη έχει το προηγούμενο της στην τραγική μοίρα των ηγετών του μπολσεβικισμού, που έφτασαν να αυτοκατηγορούνται για προδότες και πράκτορες του ιμπεριαλι­σμού στις μεγάλες δίκες της Μόσχας. Η διαφορά όμως είναι ότι εκείνοι βρίσκονταν κάτω από την πίεση ενός φοβερού μηχανι­σμού: της σταλινικής αστυνομίας. Αντίθετα, ο Πλουμπίδης ξέρει πως αυτοί που τον κρατούν και τον απειλούν με βέβαιο θάνατο θα δεχτούν με ικανοποίηση κάθε καταγγελία του εναντίον του αρχηγού του ΚΚΕ. Και ότι αυτό θα του σώσει, ίσως, και τη ζωή. Αλλά αυτό, ασφαλώς, τρομάζει περισσότερο από καθετί άλλο τον παλαίμαχο αγωνιστή. Πιστεύει πως μια τέτοια καταγγελία είναι προσφορά στον εχθρό που πολέμησε σε ολόκληρη τη ζωή του, η πραγματική προδοσία. Η ζωή του είναι το λιγότερο που τον εν­διαφέρει.

    Από το κελί του οδηγούν τον Πλουμπίδη στο αρχιφυλακείο, όπου τον περιμένει ο παπάς των φυλακών πατήρ Ιερόθεος.  Ο Πλουμπίδης δεν δέχεται να μεταλάβει, αλλά φέρεται με ευγένεια στον ιερέα και συζητά ήρεμα μαζί του:

 

- Δεν έχω τίποτε να πω, δέσποτα μου, λέει. Τα είπα στο δικαστήριο. Ό,τι έκανα, το δικαστήριο τα λέει εγκλήματα. Εγώ τα λέω αγώνα. Φεύγοντας, όμως, αφήνω στο παιδί μου ένα τίμιο όνομα.

 

Ύστερα ζητά χαρτί και γράφει γράμμα στους δικούς του. Κα­τά τις 3.30 το πρωί, τον ανεβάζουν στην κλούβα του Τμήματος Μεταγωγών. Τον οδηγούν στο Δαφνί, σε μια χαράδρα κοντά στην Αγία Μαρίνα, δεμένο με χειροπέδες. Εκεί, ο γραμματέας του στρατοδικείου τού διαβάζει την καταδικαστική απόφαση. Ύστερα τον πλησιάζει ο επίτροπος και τον ρωτά αν έχει να εκφράσει καμιά τελευταία επιθυμία. Στο σημείο αυτό, αναφέρεται ότι έγινε ο διάλογος αυτός:

 

ΠΛΟΥΜΠΙΔΗΣ: Θέλω μόνο να πω ότι υπήρξα τίμιος αγω­νιστής.

ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ: Δεν έχεις δίκιο. Οι πράξεις σου δεν υπήρ­ξαν τίμιες. Τίμιος είναι ο κουνιάδος σου (σημ.: δικηγόρος, που υπηρέτησε στον στρατό κατά στον ανταρτοπόλεμο ως έφεδρος λοχαγός και χρημάτισε β.επίτροπος σε στρατοδικεία). Αυτός αφήνει πραγματικά τίμιο όνομα στο παι­δί του.

ΠΛΟΥΜΠΙΔΗΣ: Και εγώ αφήνω τίμιο όνομα με τον τρό­πο μου.

ΕΠΙΤΡΟΠΟΣ: Καταλαβαίνω τι εννοείς. Απευθύνεσαι προς τους άλλους. Αυτοί όμως σε λάσπωσαν.

ΠΛΟΥΜΠΙΔΗΣ: Δεν πειράζει. Ο Ζαχαριάδης είναι πραγ­ματικά ο αρχηγός μου. Τον υπακούω και τώρα, στις τε­λευταίες μου στιγμές. (Ακρόπολις, 13 Οκτωβρίου 1972.)

     Ύστερα τον ρωτούν αν θέλει να του δέσουν τα μάτια. Ο Πλουμπίδης δεν δέχεται. Κοιτάζει τον ουρανό που ροδίζει. Τον πη­γαίνουν στον τόπο της εκτέλεσης. Το απόσπασμα παρατάσσεται απέναντι του. Ο Πλουμπίδης φωνάζει με την αδύναμη από την αρρώστια φωνή του:

-  Ζήτω το ΚΚΕ. Και αμέσως ακούγονται το παράγγελμα και οι ομοβροντίες.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Παραίτηση Μαρκεζίνη

Όλα λοιπόν δείχνουν ότι η κυβέρνηση ενισχύεται σε δύναμη και συνοχή. Διαγράφονται ακόμα ελπίδες ότι μπορεί οι Αμερικανοί να δώσουν πρόσθετη βοήθεια για να ανακουφιστεί ο προϋπολο­γισμός από το βάρος των στρατιωτικών δαπανών. Ο Π.Κανελ­λόπουλος, που βρίσκεται, στα τέλη Μαρτίου, στην Ουάσιγκτον και γίνεται δεκτός από τον Αϊζενχάουερ και άλλους επίσημους Αμερικανούς, δηλώνει στον ανταποκριτή του Γαλλικού Πρακτο­ρείου Ειδήσεων ότι συζητά αυτό κυρίως το θέμα (εφημερίδες, 30 Μαρτίου 1954). Και, σε λόγο του στην Εθνική Λέσχη Σπουδαστών στην Ουάσιγκτον, δεν παραλείπει να αναφερθεί στην «πρωτο­βουλία του Παπάγου» για παραχώρηση «στρατιωτικών διευκο­λύνσεων» στους Αμερικανούς στην Ελλάδα, καθώς και στην ελ­ληνοαμερικανική φιλία:

«Εις την Ελλάδα - λέει ανάμεσα σε άλλα ο Έλληνας υπουρ­γός Εθνικής Αμύνης - θεωρούμεν τους Αμερικανούς αποτελούντας μέρος του εαυτού μας και είμεθα ευτυχείς οπο­τεδήποτε διαπιστώνομεν ότι οι ζώντες εις την χώραν μας Αμερικανοί αισθάνονται "σαν στο σπίτι τους"».

     Τη δύναμη και τη συνοχή της κυβερνήσεως του Συναγερμού συμβολίζει η παρουσία όλων των επιτελών του, που βρίσκονται στην Ελλάδα, των υπουργών, των υφυπουργών και των βουλευ­τών στη λαμπρή παρέλαση της 25ης Μαρτίου.

Έτσι, για πολύ κόσμο, αλλά και για τους περισσότερους πο­λιτικούς, ακόμα και για υπουργούς, καθώς και για τους δημο­σιογράφους, πέφτει σαν «κεραυνός εν αιθρία» ανακοίνωση που δίνει τις πρώτες απογευματινές ώρες της 2ας Απριλίου το πολι­τικό γραφείο του πρωθυπουργού:

«Ο υπουργός Συντονισμού κ.Σπ.Μαρκεζίνης - αναφέρει η ανακοίνωση - υπέβαλε διά λόγους υγείας την από της θέ­σεως του υπουργού Συντονισμού παραίτησίν του. Η παραίτησις εγένετο αποδεκτή. Τα καθήκοντα του υπουργού του Συντονισμού θα ασκή του λοιπού ο μέχρι τούδε Υπουρ­γός Αναπληρωτής Συντονισμού κ.Θάνος Καψάλης».

Τι είχε συμβεί; Πώς ξέσπασε ξαφνικά αυτή η κρίση στους κόλπους του παντοδύναμου Συναγερμού; Πώς, από τη μία στιγμή στην άλλη, ο πανίσχυρος υπουργός Συντονισμού υποχρεώθηκε να παραιτηθεί;

Ήταν πασίγνωστα η επιρροή που είχε ο Μαρκεζίνης στον Πα­πάγο από πολλά χρόνια και ο θαυμασμός που έτρεφε ο αρχιστράτηγος στον νέο πολιτικό. Από το 1945, τουλάχιστον, έχουν αρχίσει να συνδέονται τα δύο ονόματα: Παπάγος - Μαρκεζίνης. Χαρακτηριστικό, από την άποψη αυτή, είναι το ακόλουθο απόρ­ρητο έγγραφο από τα μυστικά και αδημοσίευτα ακόμα αρχεία του Στέητ Ντηπάρτμεντ, με ημερομηνία 23 Νοεμβρίου 1948 και τίτλο «Ενδεχόμενο ενός καθεστώτος Παπάγου - Μαρκεζίνη στην Ελλάδα»:

« Αναφερόμενος στη συνομιλία του πρεσβευτή Γκραίηντυ της 20ής Νοεμβρίου με τον βασιλέα Παύλο (Αθήνα, τηλε­γράφημα 2382 της 20ής Νοεμβρίου) και άλλα πρόσφατα γεγονότα στην Ελλάδα, τα οποία προδιαγράφουν την πιθανότητα πρόωρης αντικαταστάσεως της παρούσης κυ­βερνήσεως συνασπισμού από ένα πιο αυταρχικό καθε­στώς, στο οποίο ο στρατηγός Παπάγος, ο Σπύρος Μαρκεζίνης και ο βασιλεύς θα είναι οι κυριαρχούσες φυσιογνωμίες, επισυνάπτω για πληροφόρηση σας σύντομες αξιολογήσεις του Παπάγου και του Μαρκεζίνη που έλα­βε ο Β1 από το βρετανικό Φόρεϊν Όφις κατόπιν αιτήσεως μας, καθώς και μια "κατεύθυνση" του ΕΤΙ προς το POS/N και PL που περιέχει "ευνοϊκές" βιογραφικές σημειώσεις γι'αυτούς τους κυρίους για χρήση από τις υπηρεσίες μας πληροφοριών "εάν και όταν".

     Μολονότι συμφωνώ με τον πρεσβευτή Γκραίηντυ, ότι πρέπει "να υποστηρίξουμε" τη βασιλική πρόταση (δηλ. δεν αντιτίθεμαι), νομίζω πως δεν θα πρέπει να έχουμε αυτα­πάτες ως προς τον προφανή χαρακτήρα μιας κυβερνήσεως Παπάγου - Μαρκεζίνη ή να δώσουμε μεγάλη πίστη σε οποιαδήποτε ανάληψη υποχρεώσεως από τον βασιλιά πως θα εμποδίσει μια τέτοια κυβέρνηση να γίνει μια μεταμφιε­σμένη δικτατορία. (Είναι ίσως αξιοσημείωτο ότι ο βασιλεύς έδωσε μια αοριστολόγο απάντηση στον Γκραίηντυ επ'αυτού του σημείου.)

     Το πλεονέκτημα ενός τέτοιου καθεστώτος είναι ότι θα δώσει την υπόσχεση πως θα παράσχει στην Ελλάδα μια δυναμική, αποτελεσματική και εμπνευσμένη πολιτική ηγεσία που τόσο έντονα η χώρα χρειάζεται.

 Το μειονέκτημα είναι ότι ένα τέτοιο καθεστώς προφα­νώς θα είναι λιγότερο επιδεκτικό της αμερικανικής επιρ­ροής και επιθυμιών από ό,τι οι πιο ελαστικοί και αδύνατοι προκάτοχοι του ότι τα σφάλματα θα διορθώνονται λιγό­τεροι εύκολα και ότι αποτυχία του καθεστώτος ίσως συ­νεπιφέρει την κατάρρευση ολόκληρου του ελληνικού πο­λιτικού οικοδομήματος, περιλαμβανομένου και του Θρόνου. (Ωστόσο, αυτό μπορεί να συμβεί οποτεδήποτε αν η μάχη εναντίον των ανταρτών χαθεί.)

     Είναι ενδιαφέρον επί τη ευκαιρία να θυμηθούμε ότι τον Ιούλιο 1946 ο Μαρκεζίνης μίλησε στην ελληνική Βουλή και ο λόγος του χαρακτηρίστηκε σαν "καταπληκτικός για την απροκάλυπτη επίθεση του εναντίον της βρετανικής επεμ­βάσεως στις ελληνικές υποθέσεις". 'Άν επιτρέψουμε τη βρε­τανική υπόδειξη – είπε -, με ποια βάση θα αρνηθούμε πα­ρόμοια ενέργεια των Ην.Πολιτειών ή της Ρωσίας εναντίον της ελληνικής ανεξαρτησίας;" (Το θέμα αφορούσε στον κα­θορισμό του χρόνου του δημοψηφίσματος.) Ο Μαρκεζίνης διακρίνεται ίσως ανάμεσα στους Έλληνες πολιτικούς για την ενεργητική, δημιουργική αντίληψη των προβλημάτων και για τον ρεαλισμό του. Είναι, επί παραδείγματι, ο μό­νος Έλληνας πολιτικός που εγκατέλειψε τις εδαφικές διεκδικήσεις της Ελλάδας σαν ανακόλουθες και που θεωρεί έναν προληπτικό πόλεμο των Ην.Πολιτειών εναντίον της Ρωσίας σαν "κάτι το αδύνατον". Εξάλλου, ουδέποτε είχε σημαντι­κή θέση και έτσι ουδέποτε έδειξε τι αξίζει στην πράξη.

Παρά τις επανειλημμένες αρνήσεις εκ μέρους του βα­σιλέως, υπάρχουν πολλοί λόγοι να πιστεύουμε ότι ο Μαρ­κεζίνης ασκεί την ισχυρότερη επιρροή επί της σκέψεως του Παπάγου και του βασιλέα και της βασίλισσας. Είναι πραγματικά "στην τσέπη του". Επί παραδείγματι, όταν ο Κρόμυ είδε τον βασιλέα και τη βασίλισσα ιδιαιτέρως τον Ιανουάριο και πάλι τον Σεπτέμβριο, το μεγαλύτερο μέρος της συζητήσεως και στις δύο περιπτώσεις ήταν για τον Μαρκεζίνη - με πρωτοβουλία των Μεγαλειοτήτων. Τη δεύτερη φορά η βασίλισσα είπε, "νομίζουμε πως είναι ο πιο πνευματώδης από τους πολιτικούς".

     Είναι επίσης αναμφισβήτητο ότι ο Μαρκεζίνης συ­νταυτίζεται μεν και υποστηρίζεται από μερικούς "μεγαλο-μπίζνεσμεν", αλλά αυτοί είναι οι νεότεροι και πιο προο­δευτικοί της κοινότητας των επιχειρηματιών - οι Έρικ Τζόνσον και όχι οι συντηρητικοί του κατεστημένου...». (Επιλογή από τα ανέκδοτα αρχεία του Στέητ Ντηπάρτμεντ: Στάθη Ευσταθιάδη, Ρουμπάτη και Βλάντον.)

     Το απόρρητο αυτό έγγραφο, που προέρχεται από το διευθυντή της CIA στην Αθήνα, ανήκει βέβαια σε μια άλλη εποχή. (Όπως είναι γνωστό, τον Γενάρη του 1949, ο Μαρκεζίνης μπήκε στην κυ­βέρνηση Σοφούλη, με αποφασιστικές αρμοδιότητες, ως μέλος του κυβερνητικού συμβουλίου.) Το παραθέτουμε εδώ γιατί δείχνει πόσο συνδέονται από τότε και για τους Αμερικανούς τα δύο ονό­ματα, Παπάγος και Μαρκεζίνης. Ποιος, λοιπόν, κατέστρεψε αυτόv  τον ισχυρό δεσμό και ποιος διέβρωσε την επιρροή που ο Μαρκεζίνης ασκούσε στον Παπάγο;

Ακόμα και στα τέλη Ιανουαρίου 1954, ενώ ο Παπάγος βρισκόταν στην Δ.Ευρώπη, ο ανταποκριτής του Ρώυτερ στην Αθή­να έγραφε πως ο Μαρκεζίνης κυβερνούσε την Ελλάδα. Αλλά, όπως είπαμε, ούτε οι Έλληνες, ούτε οι ξένοι δημοσιογράφοι είχαν καταλάβει ότι, από μερικούς μήνες, τα πράγματα στο σημείo αυτό, είχαν αλλάξει και ότι είχαν δημιουργηθεί ψυχρότητα και ένταση στις σχέσεις του υπουργού Συντονισμού με τον πρωθυπουργό. Γι'αυτό και η Μοντ την άλλη μέρα μετά την παραί­τηση του Μαρκεζίνη θα γράψει πως η είδηση έπεσε σαν ατομική βόμβα στην Αθήνα.

Οι πρώτες διαφωνίες ανάμεσα στον Μαρκεζίνη και τον Παπάγο φαίνεται πως εκδηλώθηκαν λίγους μήνες ύστερα από την άνοδο του Συναγερμού στην εξουσία. Η μεγάλη προβολή του υπουργού Συντονισμού σαν του πραγματικού εγκεφάλου της κυβερνήσεως ενοχλεί άλλους στενούς συνεργάτες του στρατάρχη. Αλλά φαίνεται πως και εξωκυβερνητικοί παράγοντες και ξένα οικονομικά συγκροτήματα έχουν ενοχληθεί από τη δραστηριότητα και τα σχέδια του Μαρκεζίνη για την εκβίομηχάνιση, την ίδρυση διυλιστηρίου, τις συμφωνίες με τον Έρχαρτ, που πολλοί τις θεωρούν δεσμευτικές για την Ελλάδα απέναντι στη Δ.Γερμανία, από

τους ψιθύρους που τροφοδοτεί και ο ίδιος ότι δεν θα διστάσει να ζητήσει και σοβιετικές πιστώσεις για την οικονομική ανάπτυξη της χώρας και να επισκεφθεί και τη Μόσχα. Δύο μέρες ύστερα από την παραίτηση του Μαρκεζίνη, στις 4 Απριλίου 1954, Το Βή­μα θα γράψει ότι η ψυχρότητα των σχέσεων του υπουργού του Συντονισμού με τον πρωθυπουργό έχει καλλιεργηθεί από «υπο­νομεύοντας την προσπάθειαν του κ.Μαρκεζίνη εις τον οικονομικόν τομέα».

Διάφοροι παράγοντες, λοιπόν, έπεισαν τον Παπάγο πως δεν θα έπρεπε να αφήνει τον Μαρκεζίνη να προβάλλεται τόσο πολύ και να τον υποσκελίζει. Είναι γεγονός πως πολλούς μήνες πριν από την παραίτηση του υπουργού Συντονισμού, το περιβάλλον του Παπάγου έχει αρχίσει να εκδηλώνει τη δυσφορία του για τη μεγάλη προβολή του Μαρκεζίνη ως δεύτερου ύστερα από τον πρωθυπουργό και αληθινού εγκεφάλου στην κυβέρνηση.

Τους τελευταίους μήνες του 1953, ο πρωθυπουργός έχει πά­ψει να ακούει τις γνώμες του Μαρκεζίνη σε θέματα γενικότερης κυβερνητικής πολιτικής έξω από τον οικονομικό τομέα: Ακόμα και για συμπλήρωση οικονομικών υπουργείων (Εμπορικής Ναυ­τιλίας - ύστερα από τον θάνατο του Λαμπριανίδη, Γεωργίας - με­τά την παραίτηση του Αποστολίδη), ο Παπάγος δεν ρωτά πια τη γνώμη του κυριότερου ως τότε συμβούλου του. Εξάλλου, ο Μαρ­κεζίνης φιλοδοξεί να αναλάβει το Υπουργείο Εξωτερικών και να χειριστεί ο ίδιος το Κυπριακό, που είναι φανερό πως προχωρεί προς όξυνση. Ο Παπάγος έχει στην αρχή συμφωνήσει. Αργότερα όμως προσπαθεί να αναβάλει και να ματαιώσει τελικά την αλλα­γή του υπουργού Εξωτερικών, με τη δικαιολογία ότι ο Μαρκεζί­νης είναι απαραίτητος στα οικονομικά. Τον Φλεβάρη του 1954, έχει γίνει γενικός διευθυντής του Υπουργείου Εξωτερικών ο φί­λος του Μαρκεζίνη και γνωστός για τον ρόλο του στο Κυπριακό από το 1931, ως τότε αντιπρόσωπος της Ελλάδας στον ΟΗΕ, Αλέ­ξης Κύρου. Είναι πιθανόν πολλοί παράγοντες. Έλληνες και ξένοι, και ιδιαίτερα οι Άγγλοι, να φοβούνται τυχόν αιφνιδιασμούς από τη συνεργασία Μαρκεζίνη - Κύρου. (Βλέπε σχετικά και στο βιβλίο του Αλέξη Κύρου, Όνειρα και πραγματικότης, σ.370-4.) Μερικές μέρες μετά την παραίτηση του υπουργού Συντονισμού θα γίνει σοβαρό επεισόδιο ανάμεσα στον μαρκεζινικό υπουργό των Εσωτερικών Π.Λυκουρέζο και τον αρχηγό της αστυνομίας Άγγελο Έβερτ, θεωρούμενο πάντα στενό συνεργάτη των Άγγλων, για τον οποίο φαίνεται ότι ο Μαρκεζίνης και οι φίλοι του είχαν υποψίες ότι υπονόμευε τη θέση τους, με πληροφορίες και συμ­βουλές που έδινε στον Παπάγο. Γεγονός πάντως είναι ότι ο γνωστός για τους παλαιούς δεσμούς του με την αγγλική πολιτική I.Διάκος, η ισχυρή «φαιά εξοχότης» τόσο την περίοδο της 4ης Αυγούστου όσο και στον Συναγερμό, δεκαπέντε μέρες πριν από την παραίτηση του Μαρκεζίνη, θα πει σε στενό κύκλο:

- Θα φάει γρήγορα κλοτσιά ο Μαρκεζίνης. (Αφήγηση πα­λαιού πολιτικού.)

Ίσως οι Άγγλοι, εκτός από τους φόβους τους για το Κυπριάκό, να πιστεύουν επίσης, ιδιαίτερα ύστερα από τις συμφωνίες Κρχαρτ - Μαρκεζίνη ότι ο υπουργός Συντονισμού προσανατολίζει τηv Ελλάδα προς τη Δ.Γερμανία σε βαθμό επικίνδυνο για τα δι­κά τους συμφέροντα στη χώρα μας και για τα υπολείμματα της δικής τους επιρροής. Στο ταξίδι του πάντως στο Λονδίνο, ο Μαρκεζίνης δεν έκανε καμία συζήτηση με τους Άγγλους επισήμους για τo Κυπριακό.

     Η κρίση στις σχέσεις των δύο ως τότε στενών συνεργατών Παπάγου - Μαρκεζίνη εκδηλώνεται με σειρά από επεισόδια τους πρώτους μήνες του 1954. Ο πρωθυπουργός δεν κρύβει πια ότι τον ενοχλούν η μεγάλη δραστηριότητα και προβολή του Μαρκεζίνη και φοβάται πως τον καλύπτει η ισχυρή προσωπικότητα του υπουρ­γού Συντονισμού. Τρία επεισόδια ανάμεσα στους δύο ηγέτες του Συναγερμού είναι εξακριβωμένα. Το ένα έχει αφορμή μια αξίωση του Μαρκεζίνη να αναλάβει τον έλεγχο του Υπουργείου Εξωτερικών και την άρνηση του Παπάγου να τηρήσει την παλαιά συμφωνία τους. Το επεισόδιο αυτό έγινε λίγες μέρες προτού έρθει στην Ελλάδα ο Αντενάουερ. Δεύτερο επεισόδιο έγινε με αφορμή τις επικρίσεις του Παπάγου κατά του υπουργού Εσωτερικών Π.Λυκουρέζου ότι δεν ήταν όσο έπρεπε αυστηρός απέναντι στους κομ­μουνιστές. Ίσως ο Παπάγος να είχε πληροφορηθεί από τον Έβερτ ή από  άλλες υπηρεσίες τις εκπομπές του ραδιοσταθμού «Ελεύθερη Ελλάδα» ή και λόγους του ίδιου του Ζαχαριάδη, που υπερηφανευόταν δημόσια ότι «ξεκαθαρίσαμε πια τους χαφιέδες από τις γραμμές του ΚΚΕ» και γι'αυτό «δεν δεχόμαστε τώρα χτυ­πήματα από την Ασφάλεια». Ο Παπάγος ζήτησε από τον Μαρκεζίνη να συστήσει στον «δικό του, τον Λυκουρέζο» να εντείνει τις διώξεις εναντίον των κομμουνιστών. Ο Μαρκεζίνης του είπε να μην τον ανακατεύει σ'αυτές τις δουλειές.

Έχουν δημιουργηθεί λοιπόν ψυχρότητα ανάμεσα στους δύο παλαιούς συνεργάτες και ένταση στις σχέσεις τους, που τη με­γαλώνουν οι διαφωνίες για τον επικείμενο ανασχηματισμό της κυ­βερνήσεως. Ο Μαρκεζίνης, ορμητικός πάντα, είναι δύσκολο να συγκρατήσει τα νεύρα του. Έτσι ξεσπά το τελευταίο αποφασι­στικό επεισόδιο με μια εντελώς ασήμαντη αφορμή:

Στις 29 Μαρτίου, συνέρχεται το Συντονιστικό Συμβούλιο στην ορισμένη τακτική συνεδρίαση του. Μόλις μπαίνει στην αίθουσα ο πρωθυπουργός, στρέφεται προς τον υπουργό Οικονομικών Κ.Παπαγιάννη (μαρκεζινικό) και του λέει:

-  Δεν λες σ'αυτό τον Χρυσουλάκη να μη διαδίδει ότι δεν κά­νουμε τον Πιπέρο πρόεδρο του Ελεγκτικού Συνεδρίου επειδή εί­ναι Λαϊκός; (Ο Χρυσουλάκης ήταν γενικός γραμματέας του Υπουρ­γείου Οικονομικών.)

Ο Παπαγιάννης παρατηρεί:

-  Θεωρώ απίθανον, στρατάρχα, να λέει τέτοια πράγματα ο Χρυσουλάκης. Δεν είναι τέτοιος τύπος.

ΠΑΠΑΓΟΣ: Μου το είπε ο ίδιος ο Πιπέρος.

Στο Συντονιστικό Συμβούλιο ο διάλογος αυτός έχει δημιουρ­γήσει κάποια ανησυχία, αλλά κανένας δεν φαντάζεται τι θα ακο­λουθήσει. Τότε τινάζεται ο Μαρκεζίνης και, χειρονομώντας, φω­νάζει με τη διαπεραστική του φωνή:

-  Τέλος πάντων, αυτός ο Πιπέρος δεν εννοεί να μας αφή­σει ήσυχους. Στον έναν λέει ότι δεν τον κάνουμε πρόεδρο του Ελεγκτικού Συνεδρίου, διότι διαδίδει ο Χρυσουλάκης ότι είναι Λαϊκός. Σε μένα είπε ότι αντιδρά ο Χρυσουλάκης για άλλους λόγους. Όλα αυτά είναι αστεία... Και χτυπά τη γροθιά του στο τραπέζι.

Ο Παπάγος δοκιμάζει να τον διακόψει, λέγοντας:

- Εδώ ήλθαμε διά να συνεδριάσωμεν. Υπό τους όρους όμως αυτούς συνεδρίασις δεν ημπορεί να γίνη.

Ο Μαρκεζίνης όμως δεν δίνει σημασία στην παρατήρηση του Παπάγου και συνεχίζει να απευθύνεται προς τα μέλη του Συντο­νιστικού Συμβουλίου στον ίδιο τόνο. Τότε εκνευρίζεται και ο συ­νήθως ψύχραιμος Παπάγος και του λέει:

- Αυτό που σου λέω εγώ. Απαιτώ σεβασμόν. Εγώ διοικώ.

ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ: Τότε εγώ φεύγω.

ΠΑΠΑΓΟΣ: Εδώ δεν κρατάμε κανένα με το ζόρι. Κύ­ριοι, η συνεδρίασις λύεται.