ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Τα στίφη εξορμούν

Μισή ώρα αφού κυκλοφόρησε το παράρτημα της εφημερίδας, ομάδες νεαρών εξορμούν από τα γραφεία του σωματείου «Η Κύ­προς είναι τουρκική» και αρχίζουν να φωνάζουν συνθήματα ενα­ντίον των Ελλήνων, να μοιράζουν προκηρύξεις και να κολλούν τυ­πωμένες πινακίδες στα τουρκικά καταστήματα για να ξεχωρίζουν. Στις 5.30 αρχίζει στην πλατεία Ταξίμ μια προκαθορισμένη διαδήλωση, που την έχει απαγορεύσει ο νομάρχης, την έχει όμως επιτρέψει ο ίδιος ο πρωθυπουργός Μεντερές. Όπως θα καταθέσει ύστερα από πέντε χρόνια ο Πατριάρχης Αθηναγόρας - στη δίκη του Μεντερές το 1960 -, δύο ώρες προτού αρχίσει η διαδήλωση του τηλεφώνησε ο νομάρχης Γιοκάι να μην ανησυχεί, γιατί έχουν παρ­θεί όλα τα μέτρα για την προστασία των Πατριαρχείων. (Το Βήμα, 26 Οκτωβρίου 1960.)

Μόλις αρχίζει το «φοιτητικό» συλλαλητήριο, ο χώρος γεμίζει από οργανωμένες ομάδες που έχουν μεταφερθεί από άλλα μέρη. Είναι οπλισμένοι με λοστούς και έχουν συγκεκριμένες οδηγίες να «χτυπήσουν» τα ελληνικά καταστήματα.

Στο συλλαλητήριο, εκφωνούνται εμπρηστικοί λόγοι εναντίον των Ελλήνων και του Πατριαρχείου. Ύστερα, το πλήθος ξεχύνε­ται στον κεντρικό δρόμο τού Πέραν, στη λεωφόρο Ιστικλάλ, την εμπορικότερη της Πόλης, και αρχίζει αμέσως να λεηλατεί και να καταστρέφει τα ελληνικά και άλλα (αρμενικά, εβραϊκά κ.λ.π.) καταστήματα. Την ίδια περίπου ώρα, αρχίζει η επίθεση των Ελλή­νων και σε άλλες συνοικίες της Κωνσταντινούπολης. Στην οργα­νωμένη επιχείρηση παίρνουν μέρος φοιτητές, αχθοφόροι, κακοποιοί και αστυνομικοί. Το πόρισμα της ανακριτικής επιτροπής, που θα συγκροτήσει η στρατιωτική τουρκική κυβέρνηση το 1960, αναφέρει ότι, τουλάχιστον 250 αστυνομικοί με πολιτικά πήραν μέρος στις διαδηλώσεις της μέρας αυτής. Ομάδες του μεντερικού Δη­μοκρατικού Κόμματος, με έξι μέλη η καθεμιά, εφοδιασμένες με καταλόγους των ελληνικών καταστημάτων που θα έπρεπε να καταστραφούν, ενεργούν με προκαθορισμένο σχέδιο (στο ίδιο, 15 Σεπτεμβρίου I960).

Λίγη ώρα αφού άρχισε το συλλαλητήριο, οι εμπρησμοί, οι λεηλασίες, οι καταστροφές έχουν απλωθεί σε ολόκληρη την Πόλη. Οι Αρχές δεν αντιδρούν καθόλου. Έχουν πάρει εντολή από τον υπουργό Εσωτερικών Ναμίκ Γκεντίκ ότι θα πρέπει «να δείξουν κατανόηση» απέναντι στις «πατριωτικές εκδηλώσεις της φοιτη­τικής νεολαίας» (Χρηστίδης, στο ίδιο, σ. 156).

    Την ώρα που οι διαδηλώσεις, οι λεηλασίες και οι καταστρο­φές έχουν απλωθεί σε ολόκληρη την Πόλη, ο Τούρκος πρωθυ­πουργός Μεντερές και ο πρόεδρος Τζελάλ Μπαγιάρ

«ξεκίνησαν από τα Φλώρια, στην ευρωπαϊκή παραλία της Προποντίδας, διέσχισαν όλη την παλιά Ισταμπούλ, πέρα­σαν την παλιά Γέφυρα, διέσχισαν τον Γαλατά, όπου είχαν αρχίσει οι λεηλασίες, επιβιβάστηκαν από το Καμπατάς στο φέρυ, πέρασαν στο Σκουτάρι - στην ασιατική παραλία - κι έφτασαν στον σιδηροδρομικό σταθμό του Χαϊντάρ Πασά, απ'όπου ξεκίνησαν για την Άγκυρα με την ταχεία των 20.50, με καθυστέρηση ενός τετάρτου της ώρας, εξαιτίας μιας τηλεφωνικής συνομιλίας που ο Μεντερές είχε με τον υπουργό του των Εξωτερικών, τον Φατίν Ζορλού, στο Λον­δίνο». (Στο ίδιο.)

    Όπως αναφέρεται στο πόρισμα της Ανώτατης Τουρκικής Ανα­κριτικής Επιτροπής, λίγο πριν από τα γεγονότα, ο Μεντερές είχε πάρει σε εκδρομή με το αυτοκίνητο του τον συντάκτη της Χουριέτ Χίκμέτ Μπιλ, από τους οργανωτές των διαδηλώσεων, και του έδωσε 5.000 τουρκικές λίρες.

    Η καταστροφή και η λεηλασία συνεχίζονται ως τις πρώτες πρωινές ώρες της 7ης Σεπτεμβρίου. Ομάδες διαδηλωτών κατα­στρέφουν με αξίνες, λοστούς και ρόπαλα τα ελληνικά καταστή­ματα, λεηλατούν και παίρνουν μαζί τους τα εμπορεύματα, και άλλα τα σκορπίζουν στους δρόμους. Υπάρχουν και ειδικά συ­νεργεία με ηλεκτρικά πριόνια που ανοίγουν τα χρηματοκιβώτια...

Αφού ολοκληρώνουν την καταστροφή και τη λεηλασία στον μεγάλο εμπορικό δρόμο τού Πέραν, οι οργανωμένες ομάδες ορ­μούν στις ελληνικές συνοικίες και λεηλατούν τα σπίτια των Ελλήνων και τις ελληνικές εκκλησίες. Στο τέλος βάζουν και φωτιά. Η «πατριωτική» δράση των οργανωμένων συμμοριών φτάνει ως τα ευρωπαϊκά και ασιατικά προάστια της Προποντίδας και τα Πριγκιπόνησα.

    Οι Μεντερές και Μπαγιάρ, όταν η αμαξοστοιχία της Άγκυ­ρας φτάνει στη Σαπάντζα, διακόπτουν το ταξίδι τους και επι­στρέφουν με αυτοκίνητο στην Πόλη. Είναι 2.30 τη νύχτα και τότε κηρύσσεται ο στρατιωτικός νόμος στον νομό. Ο στρατός και η αστυνομία επεμβαίνουν, επιτέλους, και αρχίζουν συλλήψεις. Στις 7 το πρωί, αίρεται ο στρατιωτικός νόμος. Επειδή όμως σημειώ­νονται νέα κρούσματα βανδαλισμών, τον επιβάλλουν και πάλι το μεσημέρι. Σύμφωνα με στοιχεία της νομαρχίας, στο διάστημα αυ­τό έχουν καταστραφεί 1.004 σπίτια, 4.348 καταστήματα και ερ­γαστήρια, 110 εστιατόρια και ζαχαροπλαστεία, 21 εργοστάσια, 11 κλινικές, 12 ξενοδοχεία και πανσιόν, 27 φαρμακεία και χημικά ερ­γαστήρια, 71 εκκλησίες, 26 σχολεία, 5 έδρες συλλόγων και κοινοτήτων, δύο νεκροταφεία (Χρηστίδη, στο ίδιο, σ. 157).

Στη δίκη της Πλάτης, το 1960, θα διαβαστεί επιστολή που είχε στείλει ο Πατριάρχης Αθηναγόρας στον πρωθυπουργό της Τουρ­κίας Μεντερές, στις 6 Νοεμβρίου 1955, αφού συνεδρίασε η Ιερά Σύνοδος:

«Επί 80 εκκλησιών - ανέφερε η επιστολή του Πατριάρχη — οι 70 έχουν καταστραφεί πλήρως υπό του πυρός. Οι ιεροί χώροι εβεβηλώθησαν κατά τρόπον εξεγείροντα πάσαν συνείδησιν. Οι οφθαλμοί των εικονιζόμενων αγίων εξωρύχθησαν, οι τάφοι των Πατριαρχών και άλλων κληρικών εβε­βηλώθησαν, τα λείψανα και τα οστά διεσκορπίσθησαν επί της δημοσίας οδού ή αποτεφρώθησαν. Εις ιερεύς εδολοφονήθη και άλλοι εκακοποιήθησαν. Ωργανωμέναι ομάδες, υπακούουσαι εις ενιαίαν διοίκησιν και ενεργούσαι βάσει καθωρισμένου προγράμματος, διεσκορπίσθησαν εις διά­φορα σημεία της πύλεως την ιδίαν ώραν, εφωδιασμέναι με παντοειδή μέσα καταστροφής και διαθέτουσαι μεταφορι­κά μέσα, υπό τα όμματα των απαθών αστυνομικών. Ακο­λούθως, ως από συνθήματος ήρχισαν οι επιθέσεις εναντίον Ελλήνων με πρωτοφανή αγριότητα».

    Η εντολή των οργανωτών των επεισοδίων ήταν να μη χυθεί αί­μα. Παρ'όλα αυτά, τρία τουλάχιστον άτομα σκοτώθηκαν και με­ρικές εκατοντάδες τραυματίστηκαν. Το Ανώτατο Δικαστήριο που δίκασε τους Μεντερές, Μπαγιάρ κ.λ.π. για τα γεγονότα, αναφέρει στο κατηγορητήριο τρεις νεκρούς, 30 τραυματίες και ζημιές 30 εκατομμυρίων γαλλικών φράγκων (νέων) από τις λεηλασίες στα ελληνικά, εβραϊκά και αρμενικά καταστήματα. Ο Χρηστίδης όμως αναφέρει:

«Ο γέρος παπα-Χρύσανθος Μαντάς, της Μονής της Ζωο­δόχου Πηγής – Μπαλουκλή - εξαφανίστηκε και δεν ξανα­βρέθηκαν ίχνη του. Μια γυναίκα σκοτώθηκε στον Άνω Βό­σπορο. Δύο - τρεις ηλικιωμένοι πέθαναν από τρόμο και κάποιοι τρελάθηκαν. Μερικές εκατοντάδες Ρωμιοί τραυ­ματίστηκαν και πέρασαν από σταθμούς πρώτων βοηθειών. Για τους βιασμούς γυναικών δεν συγκεντρώθηκαν στοι­χεία, για λόγους ευνόητους».

    Ανταποκριτής της αγγλικής Νταίηλυ Μαίηλ, που επισκέφθη κε την Πόλη μία βδομάδα μετά τα γεγονότα, γράφει ότι ο κε­ντρικός δρόμος τού Πέραν παρουσίαζε χειρότερη εικόνα από εκεί­νη που είχε ο ίδιος αντικρίσει στο Λονδίνο στη διάρκεια των αεροπορικών βομβαρδισμών του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέ­μου. Ο ίδιος αναφέρει ότι παρακολούθησε την κηδεία μιας γριάς, που πέθανε από τον ξυλοδαρμό. Έναν παπά – συνεχίζει - τον έσυραν στον δρόμο, τον έγδυσαν, τον έδεσαν πίσω από ένα αυτοκί­νητο και τον περιέφεραν γυμνό στους δρόμους μιας συνοικίας του Βοσπόρου. Έναν άλλο παπά τον γύριζαν γυμνό στους δρόμους και έναν τρίτο, που τον βρήκαν άρρωστο στο κρεβάτι, τον έκα­ψαν ζωντανό, βάζοντας φωτιά στο σπίτι του. (Αναφέρεται από τον Ε.Ν.Τζελέπη, στο βιβλίο Το Κυπριακό και οι συνωμότες του), Αθήνα 1965. σ. 56-60.)

    Την ίδια περίπου ώρα που οι οργανωμένες συμμορίες εξορμούν κατά των ελληνικών καταστημάτων και εκκλησιών στην Κων­σταντινούπολη, διαδηλωτές κυκλώνουν την πρεσβεία της Ελλάδας στην Άγκυρα. Ταυτόχρονα σχεδόν αρχίζει δράση διαδηλωτών και στη Σμύρνη, όπου δεν υπάρχει αξιόλογη ελληνική μειονότη­τα. Πρώτος στόχος εκεί είναι το ελληνικό περίπτερο στη Διεθνή Έκθεση. Αφού το κατέστρεψαν, του έβαλαν φωτιά. Ύστερα όρμησαν κατά του γενικού προξενείου της Ελλάδας. Ο γενικός πρόξενος κατορθώνει να φυγαδεύσει την οικογένεια του από την πί­σω πόρτα. Φεύγει και ο ίδιος. Οι διαδηλωτές παραβιάζουν την κύρια είσοδο και βάζουν φωτιά. Καταστρέφουν και λεηλατούν και τη μικρή εκκλησία του προξενείου. Ο γενικός πρόξενος επι­στρέφει και ζητά από τους Τούρκους αξιωματικούς να του επι­τρέψουν να διαπιστώσει την έκταση της καταστροφής. Οι αστυ­νομικοί τον διώχνουν. Διαδηλωτές τον αναγνωρίζουν και τον καταδιώκουν με απειλητικές διαθέσεις. Καταφεύγει στο πρώτο σπίτι που βρίσκει και κατόπιν πηγαίνει στην κατοικία Έλληνα ι υποστρατήγου, μέλους του επιτελείου του στρατηγείου του NATO στη Σμύρνη.

Ο επόμενος στόχος των διαδηλωτών είναι τα σπίτια των Ελλή­νων αξιωματικών. Οργανωμένες ομάδες σπάζουν τις πόρτες, μπαίνουν μέσα και καταστρέφουν ό.τι βρίσκουν. Οι επικεφαλής των ομάδων γνωρίζουν πού ακριβώς μένει κάθε Έλληνας αξιω­ματικός. Όπως θα αποκαλυφθεί αργότερα, τις διευθύνσεις τους τις έδωσε το Τμήμα Αλλοδαπών Σμύρνης. Μερικούς αξιωματι­κούς και τις οικογένειες τους οι διαδηλωτές τούς κακοποίησαν και τους διαπόμπευσαν, ενώ ποδοπάτησαν και έκαψαν την ελ­ληνική σημαία.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Το σύνθημα

Φαίνεται όμως ότι, για την αγγλική κυβέρνηση και τους Τούρκους συμμάχους της, δεν είναι αρκετή η έντονη αντίθεση ανάμεσα στους επίσημους εκπροσώπους της Ελλάδας και της Τουρκίας, που εκ­δηλώθηκε στη Διάσκεψη του Λονδίνου. Πρέπει να φανεί στη διε­θνή κοινή γνώμη και η «αγανάκτηση» του τουρκικού λαού κατά των ελληνικών αξιώσεων. Και μια που οι «σφαγές» στην Κύπρο, που προανήγγειλαν οι τουρκικές εφημερίδες, δεν έγιναν ούτε στις 28 Αυγούστου, ούτε στη διάρκεια της διάσκεψης, πρέπει να βρε­θεί ένα άλλο πρόσχημα για να «εξεγερθεί» ο τουρκικός λαός.

    Στις 5 Σεπτεμβρίου, ο Ζορλού καλεί τους δημοσιογράφους στο ξενοδοχείο του στο Λονδίνο και τους ανακοινώνει ότι η κυβέρνη­ση του δεν βλέπει να υπάρχει κανένας λόγος να συνεχιστεί η Διά σκέψη, αφού η Ελλάδα επιμένει σ' αυτή την... ακατανόητη αυ­τοδιάθεση. Την ίδια νύχτα, πολύ μακριά από το Λονδίνο, αλλά σχετικά κοντά στην Αθήνα και στην Κωνσταντινούπολη, γίνεται μια έκρηξη, που θα αποτελέσει το σύνθημα για τον μεγαλύτερο διωγμό των Ελλήνων στην Τουρκία μετά το 1922: Η έκρηξη ενός καψουλιού δυναμίτιδας, λίγα λεπτά μετά τα μεσάνυχτα της 5ης Σεπτεμβρίου 1955, στον κήπο του τουρκικού προξενείου της Θεσ­σαλονίκης. Από την έκρηξη σπάζουν μερικά τζάμια του σπιτιού, όπου γεννήθηκε ο Κεμάλ Ατατούρκ, που βρίσκεται στον ίδιο πε­ρίβολο. Την ώρα αυτή, βρίσκεται στο προξενείο μόνο ο Τούρκος φύλακας Χασάν Μεμέτογλου.

Το μεσημέρι της 6ης Σεπτεμβρίου, ο ραδιοσταθμός της Άγκυ­ρας μεταδίδει ότι έγινε έκρηξη στη Θεσσαλονίκη και ότι έπαθε σοβαρές καταστροφές το σπίτι όπου γεννήθηκε ο Ατατούρκ. Στις 4 το απόγευμα, στην Κωνσταντινούπολη κυκλοφορεί, σε έκτατο παράρτημα, η εφημερίδα Ισταμπούλ Εξπρές και αναγγέλλει με πηχυαίους τίτλους ότι οι Έλληνες έχουν καταστρέψει στη Θεσ­σαλονίκη το σπίτι του Κεμάλ.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Ανακτορικά σχέδια

Η κατάσταση της υγείας του Παπάγου παρουσιάζει πάλι επιδεί­νωση. Στις 26 Αυγούστου, Το Βήμα, με άρθρο του, ζητά από τον στρατάρχη να ορίσει αναπληρωτή του στην πρωθυπουργία. Φαίνεται ότι ο Παπάγος έχει πειστεί να ορίσει αναπληρωτή και η προτίμησή του στρέφεται προς τον Στέφανο Στεφανόπουλο. Αλλά ο υπουργός των Εξωτερικών διστάζει να αναλάβει και αφήνει να ρυθμιστεί το ζήτημα ύστερα από τη Διάσκεψη του Λονδίνου.

Τα Ανάκτορα - και πρώτα από όλους η Φρειδερίκη, που έχει τον κύριο λόγο στα παρασκήνια - προτιμούν να αναλάβει την πρω­θυπουργία ο Κ.Καραμανλής και να σχηματίσει «μεταβατική» κυβέρνηση με συμμετοχή και κεντρώων παραγόντων. Επειδή και ο Π.Κανελλόπουλος, που διεκδικεί για τον εαυτό του την πρω­θυπουργία, αντιδρά στη λύση Στεφανόπουλου, ο Παύλος, η Φρει­δερίκη και οι μυστικοσύμβουλοί τους ελπίζουν πως θα τους δο­θεί ο αναγκαίος χρόνος να προωθήσουν το δικό τους σχέδιο. Για να μην εκδηλωθεί μάλιστα καμιά αντίδραση από τον στρατό, έχουν αναθέσει στον αρχηγό του στρατιωτικού οίκου του βασιλιά, από­στρατο στρατηγό Καλλίνσκη, αδελφό της γυναίκας του Παπάγου να βολιδοσκοπήσει τα βασικά στελέχη των ενόπλων δυνάμεων.

Ο Καλλίνσκη έχει αρχίσει τη βολιδοσκόπηση από τις αρχές Αυ­γούστου και έχει πάρει διαβεβαιώσεις ότι ο στρατός θα πειθαρχήσει σε οποιαδήποτε απόφαση του βασιλιά. Μια εφημερίδα θα συσχετίσει αργότερα τις καταγγελίες κατά του στρατηγού Γκίκα, με πληροφορίες που υπήρχαν ότι ήταν δυνατόν ο αρχηγός του ΓΕΣ να αντιδράσει στο σχέδιο για πρωθυπουργοποίηση του υπουρ­γού Συγκοινωνιών και Δημοσίων Έργων (Ελευθερία, 7 Οκτωβρίου 1956). Είναι φυσικό, πάντως, η αρρώστια του Παπάγου και η φθορά του Συναγερμού να δημιουργούν ανησυχία στα ανώτερα και μεσαία κλιμάκια του στρατού, που τη σύνθεση τους την έχει κα­θορίσει ο στρατάρχης αμέσως ύστερα από τις εκλογές του Νοεμ­βρίου 1952.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Κινήσεις στον στρατό;

Τις παραμονές της τριμερούς Διασκέψεως του Λονδίνου, στην Ελλάδα πληθαίνουν τα σημάδια για μια επικείμενη κυβερνητική κρίση. Στα μέσα Αυγούστου, έχει αρχίσει να γίνεται λόγος και για κινήσεις στον στρατό για. ανώμαλες λύσεις. Στις 16 Αυγούστου, η διοικούσα επιτροπή της ΕΔΑ, με διάβημα της στον Στεφανόπουλο, καταγγέλλει ότι ορισμένοι στρατιωτικοί παράγοντες ετοιμάζουν δικτατορία. Στις 23 Αυγούστου, ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος της ΕΠΕΚ Σάββας Παπαπολίτης επισκέπτεται τον αντιπρόεδρο Π.Κανελλόπουλο και του αναφέρει φήμες, σύμφωνα με τις οποίες στρατιωτικοί παράγοντες έχουν μεταδώσει σε φιλοκυβερνητικές εφημερίδες πληροφορίες για συγκεντρώσεις σοβιετικών στρα­τευμάτων στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα. Η μετάδοση παρόμοι­ων «πληροφοριών» - κατά την καταγγελία του Παπαπολίτη - απο­βλέπει στο να δημιουργηθεί ατμόσφαιρα ανησυχίας και «εθνικών κινδύνων», ώστε να δικαιολογηθεί παρέμβαση του στρατού στα πολιτικά πράγματα. Οι πραξικοπηματίες - κατά τις πληροφορίες του εκπροσώπου της ΕΠΕΚ -, με το πρόσχημα ότι η κυβέρνηση Παπάγου είναι ανίκανη να αντιμετωπίσει την κατάσταση εξαι­τίας της αρρώστιας του πρωθυπουργού, σκοπεύουν να επιβάλουν δικτατορία. Οι φήμες αναφέρουν ότι την πληροφορία για κινήσεις σοβιετικών στρατευμάτων στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα έχει μεταδώσει σε κυβερνητική εφημερίδα ο ίδιος ο αρχηγός του ΓΕΣ, αντιστράτηγος Σόλων Γκίκας.

    Ο Παπαπολίτης έχει ζητήσει για το ίδιο θέμα ακρόαση από τον βασιλιά. Την άλλη μέρα, δημοσιεύεται στον Τύπο ανακοίνωση «υπεύθυνου κυβερνητικού παράγοντα», κατά την οποία:

«Πράγματι, προ εικοσαημέρου περίπου είχον περιέλθει και εις τας ελληνικάς υπηρεσίας πληροφοριών φήμαι περί εμφανίσεως εν Βουλγαρία σοβιετικών στρατευμάτων τα οποία εκινούντο προς νότον προς τα ελληνοβουλγαρικά σύνορα. Αι φήμαι αυταί διαψεύσθηκαν εντός εικοσιτε­τραώρου ως ανακριβείς, μεταξύ των άλλων και υπό της εν Σόφια ελληνικής πρεσβείας (...) ουδέποτε ο αρχηγός του ΓΕΣ κ.Γκίκας μετέδωσεν, ούτε και ήτο δυνατόν να μεταδώση τας φήμας ταύτας ή ανησυχίας εξ αφορμής αυτών, εφόσον η διάψευσίςτων υπήρξεν άμεσος. Σχετικήν άλλω­στε διαβεβαίωσιν είχε παράσχει και ο υπουργός της Εθνι­κής Αμύνης κ.Κανελλόπουλος προς το κυβερνητικόν συντονιστικόν συμβούλιον».

Και την άλλη μέρα, κυβερνητική ανακοίνωση αναφέρει ότι:

«.. .ουδέν υπάρχει, το οποίον να δικαιολογή ανησυχίας πα­ραμερισμού της νομίμου κυβερνήσεως. Ο στρατός πει­θαρχεί απολύτως εις την κυβέρνησιν της χώρας, η δε στρα­τιωτική ηγεσία είναι προσηλωμένη εις το καθήκον της».

Η αντιπολίτευση όμως δεν ικανοποιείται από τις κυβερνητικές διαβεβαιώσεις. Εκτός από τον Παπαπολίτη και ο αρχηγός της ΦΔΕ Σοφ.Βενιζέλος ζητά ακρόαση από τον βασιλιά. Όλα τα κόμ­ματα του Κέντρου καλούν συσκέψεις των κοινοβουλευτικών τους Ομάδων και των κυριότερων εξωκοινοβουλευτικών τους στελε­χών. Στις ανακοινώσεις που εκδίδουν, βάζουν ολόκληρο το κυβερνητικό θέμα. Έτσι, το Κόμμα των Φιλελευθέρων αναφέρει:

«Δεν υπάρχει κυβέρνησις. Υπάρχουν υπουργοί, υπάρχουν φατρίαι αλληλομαχόμεναι, αλλά κυβέρνησις δεν υπάρχει. Πρόσφατοι αποδείξεις της κυβερνητικής ανυπαρξίας είναι η θλιβερωτάτη, ηθικώς και πολιτικώς, υπόθεσις της συμ­βάσεως Ζήμενς, καθώς και η βαρεία υπόθεσις του αρχη­γού του Γενικού Επιτελείου, των οποίων αμφοτέρων επι­βάλλεται η ταχίστη δικαστική και διοικητική εκκαθάρισις (...). Ο τόπος χρειάζεται κυβέρνησιν. Και κυβέρνησιν πλέον, όπως έχει διαμορφωθεί η κατάστασις, ημπορεί να δώση μόνον ο ελληνικός λαός».

Το Κόμμα των Φιλελευθέρων καταγγέλλει ότι διάφορες κυβερνητικές φατρίες σχεδιάζουν, άλλες λύση «μεταβατικής» και άλλες κατάλυση του κοινοβουλευτισμού. Και ζητά ψήφιση νέου εκλογικού νόμου και κατόπιν άμεσο σχηματισμό υπηρεσιακής για κάνει εκλογές. Η ΕΠΕΚ υποστηρίζει ότι κινούνται «στρατιωτικοπολιτικοί παράγοντες» για ανώμαλες λύσεις και συνεχίζει:

«Η χώρα δεν έχει πλέον κυβέρνησιν. Ο πρωθυπουργός της, βαρέως ασθενής, δεν δύναται να ασκήση τα καθήκο­ντα του και η κυβέρνησις εσωτερικώς σπαρασσόμενη περιήλθεν εις την εξουσίαν δυνάμεων απεργαζομένων δει­νά διά τον τόπον».

    Το ΔΚΕΛ καταγγέλλει διωγμούς αντιφρονούντων, απολύσεις δημοτικών αρχόντων και προσπάθεια να προκληθεί ανησυχία στην κοινή γνώμη. Προειδοποιεί ότι η αντιπολίτευση, μετά τη Διάσκε­ψη του Λονδίνου, θα ζητήσει να ξεκαθαριστεί η πολιτική κατά­σταση, και καταλήγει:

«Καθίσταται φανερόν πλέον ότι ο Συναγερμός αντιλαμ­βάνεται ότι διέρχεται τα τελευταίας του ημέρας και αγω­νίζεται επί ματαίω να παρατείνη την ζωήν του. Κάθε σκέψις εκτροπής που τυχόν κυοφορείται εις σκοτεινούς εγκεφάλους, είναι βέβαιον ότι θα συνάντηση την λυσσώδη αντίδρασιν ολοκλήρου του πολιτικού κόσμου και του ελ­ληνικού λαού, αλλά και εν γένει όλων των παραγόντων του πολιτεύματος».

    Ο πρόεδρος της ΕΔΑ I.Πασαλίδης καλεί την εσωκοινοβουλευτική αντιπολίτευση σε «καθολική και συντονισμένη πολιτική δραστηριότητα» για την αποτροπή των ανωμάλων λύσεων και νέες εκλογές.

    Ο Π.Κανελλόπουλος, από μέρους της κυβερνήσεως, χαρα-κτηρίζει ανεύθυνες τις καταγγελίες των αντικυβερνητικών κομμάτων και διαβεβαιώνει ότι, αν υπάρχει κίνδυνος εκτροπής από το πολίτευμα, «ούτος προέρχεται μόνον εκ της Άκρας Αριστεράς και ουχί εκ μέρους των ενόπλων δυνάμεων αίτινες είναι πισταί και αυστηρώς αφωσιωμέναι εις τον βασιλέα και το πολίτευμα». (Τις αντιλήψεις του αυτές ο Π.Κανελλόπουλος θα τις διατηρήσει, όπως θα δούμε, ως τη νύχτα της 20ής-21ης Απριλίου 1967, που κάποιος λοχαγός θα τον ξυπνήσει και θα τον συλλάβει, ενώ είναι πρωθυπουργός της χώρας.)

    Οι διαψεύσεις του Π.Κανελλόπουλου δεν καθησυχάζουν βέ­βαια την αντιπολίτευση. Στις 26 Αυγούστου, ο Κ.Ρέντης δηλώνει:

«Το επεισόδιον Γκίκα αποτελεί μίαν μόνον εκδήλωσιν από τας πολλάς που υπάρχουν της βαθυτέρας, όχι απλώς πο­λιτικής, αλλά μάλλον πολιτειακής κρίσεως (...) ο στρατιω­τικός σύνδεσμος αποτελεί μίαν πραγματικότητα με αξίωσιν μάλιστα (...) να διαδραματίση εν δεδομένη στιγμή ρόλον πολιτειακού παράγοντος. Το δυστύχημα διά την Ελλάδα είναι ότι όπισθεν του στρατιωτικού συνδέσμου ίσταται ο συμμαχικός παράγων...».

Και, στις 28 Αυγούστου, ο Σοφοκλής Βενιζέλος υποβάλλει υπό­μνημα στον βασιλιά εναντίον των κινήσεων για μεταβατική κυ­βέρνηση:

«Η Υ.Μ. γνωρίζει ότι από μακρού θεωρούμεν ως ανώμαλον και πρωτοφανή εις τα πολιτικά χρονικά της χώρας — γρά­φει, ανάμεσα σε άλλα, ο αρχηγός της ΦΔΕ - την παράτασιν της ασκήσεως της εξουσίας υπό κυβερνήσεως ουσιαστικώς ακέφαλου, συνεπεία της μακράς ασθενείας του πρωθυ­πουργού (...). Εις ταύτα προστίθεται η ηθική ανωμαλία ότι μεταξύ του ασθενούς πρωθυπουργού και των υπουργών παρεμβαίνουν ανεύθυνοι παράγοντες... Και ναι μεν η συνδιάσκεψις του Λονδίνου συντελεί εις την παράτασιν της αναμφισβητήτως υφισταμένης πολιτικής κρίσεως, αισθανόμεθα όμως την υποχρέωσιν έναντι του Στέμματος, του έθνους και του πολιτεύματος όπως επιστήσωμεν ευλαβώς την προσοχήν της Υ.Μ. επί της ανάγκης όπως, ευθύς ως λή­ξη η αρχομένη συνδιάσκεψις, επιδιωχθή επειγόντως η αποκατάστασις της επικινδύνως διαταραχθείσης πολιτικής ομαλότητος. Μέσα προς επίτευξιν του σκοπού αυτού είναι κατά την γνώμην της ΦΔΕ τα κάτωθι: 1) σχηματισμός υπη­ρεσιακής κυβερνήσεως, 2) ψήφισις νέου εκλογικού νόμου (...) 3) διάλυσις της Βουλής και διενέργεια νέων εκλογών εντός των συνταγματικών προθεσμιών...». (Δαφνή, στο ίδιο, σ. 524-5.)

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Μία παραίτηση

Παρά τις κυβερνητικές διαβεβαιώσεις, είναι γενική πια η εντύ­πωση πως η κυβέρνηση βρίσκεται ακέφαλη και πάσχει από κα­χεξία. Αυτή την περίοδο δημιουργείται και ένα επεισόδιο που αναστατώνει την κυβέρνηση, με αφορμή πάλι τη Ζήμενς. Ο εκ­πρόσωπος της γερμανικής εταιρείας Βουλπιώτης, με γράμμα του στον Παπάγο, κατηγορεί τον υφυπουργό Συγκοινωνιών Κ.Παπακωνσταντίνου ότι καθυστερεί να υπογράψει τη σύμβαση με τη Ζήμενς για την προμήθεια τηλεπικοινωνιακού υλικού και ότι με τρίτο πρόσωπο (έναν πρώην αγροφύλακα) του ζήτησε 10.000 δο­λάρια για να προχωρήσει. Ο Παπάγος στέλνει το γράμμα του Βουλπιώτη στον υπουργό Συγκοινωνιών Καραμανλή, που καλεί τον Παπακωνσταντίνου και του το δίνει να το διαβάσει. Ο Παπακωνσταντίνου, από ευθιξία, δηλώνει ότι παραιτείται από την κυβέρνηση για να είναι ελεύθερος να κάνει μήνυση στον Βουλ­πιώτη για συκοφαντική δυσφήμηση.

    Η παραίτηση του υφυπουργού δεν γίνεται δεκτή. Το πολιτι­κό γραφείο ανακοινώνει ότι ο στρατάρχης περιβάλλει με την εμπιστοσύνη του τον Κ.Παπακωνσταντίνου. Ο υφυπουργός υπο­βάλλει μήνυση. Η αστυνομία πιάνει τον πρώην αγροφύλακα, με διαταγή του εισαγγελέα, που διατάσσει επίσης να συλληφθούν ο Βουλπιώτης και ένα άλλο πρόσωπο, ανακατεμένο στην υπό­θεση. Ο Παπακωνσταντίνου, με ανακοινώσεις του, κατηγορεί τον Βουλπιώτη ότι αξίωνε να τον προσλάβουν στον ΟΤΕ σαν τεχνι­κό σύμβουλο για μία δεκαετία με αμοιβή ένα εκατομμύριο δο­λάρια, και εξηγεί ότι γι'αυτό διακόπηκαν οι διαπραγματεύσεις με τη Ζήμενς. Ο Βουλπιώτης, με επιστολή του στις εφημερίδες, ισχυρίζεται ότι έχουν παρουσιαστεί μεσάζοντες, αλλά δεν πιστεύει ότι έχει μαζί του καμία σχέση ο υφυπουργός. Τέλος, γρά­φει πως θα υποβάλει μήνυση κατά του Κ.Παπακωνσταντίνου για συκοφαντική δυσφήμηση, γιατί ο υφυπουργός ανακοίνωσε ο Βουλπιώτης ζήτησε για τον εαυτό του το ένα εκατομμύριο δολάρια, ενώ αυτός το ζήτησε για την εταιρεία. (Εφημερίδες, 14-18 Αυγούστου 1955.)

Η υπόθεση πηγαίνει για τα δικαστήρια, αλλά, με τον θόρυβο, τις ανακοινώσεις και τα δημοσιεύματα των εφημερίδων έχει γί­νει και πολιτικό θέμα. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι ο Κ.Παπακωνσταντίνου δεν μπορεί να κατηγορηθεί για ιδιοτέλεια και δεν έχει καμία σχέση με μεσάζοντες και εκβιασμούς. Γεγονός όμως είναι ότι η ίδια η γερμανική εταιρεία, εξαιτίας της πολιτι­κής του Συναγερμού, και ο ίδιος παλαιός συνεργάτης των Γερ­μανών αναταράσσουν και πάλι την πολιτική ζωή της χώρας.

Η δίκη του Βουλπιώτη και των συγκατηγορουμένων του για συκοφαντική δυσφήμηση του υφυπουργού Κ.Παπακωνσταντίνου θα γίνει στο Τριμελές Πλημμελειοδικείο Αθηνών στα τέλη Σεπτεμβρίου. Μάρτυρες κατηγορίας θα παρουσιαστούν και θα κα­ταθέσουν οι Π.Κανελλόπουλος, Π.Παπαληγούρας, Κ.Καραμανλής και Λ.Ευταξίας. Το δικαστήριο καταδίκασε τον Βουλπιώτη σε φυλάκιση 1,5 χρόνου και τους συγκατηγορουμένους του σε μι­κρότερες ποινές.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Πρόσχημα για διωγμούς

Προς το παρόν η κυβέρνηση, με αφορμή την απόδραση, έχει εντεί­νει τους διωγμούς των αριστερών και των «συνοδοιπόρων». Η αντιπολίτευση την κατηγορεί ότι χρησιμοποιεί την απόδραση ως απλό πρόσχημα για διωγμούς κατά των αντιπάλων της. Η ΕΔΑ, με ανακοίνωση της, καταγγέλλει κύμα τρομοκρατίας, συλλήψεις, έρευνες και εκτοπίσεις, και χαρακτηρίζει την επικήρυξη παράνο­μο μέτρο. (Η Αυγή, 26 Ιουλίου 1955.)

Και η ΦΔΕ, σε ανακοίνωση του πολιτικού γραφείου της, δια­πιστώνει ότι:

«...η κυβέρνησις, απωλέσασα την ψυχραιμίαν της και κυ­ρίως διά να συγκάλυψη και μετάθεση τας κυβερνητικός ευθύνας διά τας αποδράσεις, προέβη και προβαίνει κατά σπασμωδικόν τρόπον εις την λήψιν αντισυνταγματικών και εκνόμων μέτρων, όπως κατ'εξοχήν η επικήρυξις με προτροπήν τον φόνον των αποδρασάντων. Επί πλέον η κυβέρνησις, χρησιμοποιήσασα την απόδρασιν ως πρόσχημα, προβαίνει εις συλλήψεις, διώξεις, εκτοπίσεις πολιτών και ιδιαιτέρως συνδικαλιστών, τείνουσα να δημιουργήση εκ νέου κλίμα φοβίας από το οποίον η κοινή γνώμη επίστευσεν ότι η χώρα ήρχισε να απαλλάσσηται οριστικώς μετά την λήξιν του συμμοριτοπολέμου».

Στις 29 Ιουλίου, ο υφυπουργός Ασφαλείας Ε.Καλατζής, πε­ριστοιχισμένος από τους επικεφαλής των σωμάτων ασφαλείας, ανακοινώνει στους δημοσιογράφους, ως... διεθνή επιτυχία, τη σύλ­ληψη της συζύγου του Ζαχαριάδη, Ρούλας, μέλους της Κεντρικής Κπιτροπής του ΚΚΕ, που έχει έρθει επίσης κρυφά από το εξωτερικό πριν από αρκετούς μήνες:

«Η σύλληψις αύτη - έλεγε με πολύ επίσημο ύφος ο υφυ­πουργός - προστιθεμένη εις τας προγενεστέρας και συν­δυαζόμενη προς την πρόσφατον απόδρασιν στελεχών του ΚΚΕ εκ των φυλακών και την υπό των υπηρεσιών ασφα­λείας επισημαινομένην δραστηριότητα του ΚΚΕ, εν συνδυασμώ προς την αθρόαν είσοδον εις την Ελλάδα ανωτά­των και ανωτέρων στελεχών του συμμοριτισμού, ειδικώς εκπαιδευθέντων εις τας σχολάς κατασκοπίας, πιστοποιεί διά μίαν εισέτι φοράν ότι, και εν όψει των διεθνών περί συνυπάρξεως ζυμώσεων, οι σκοποί του διεθνούς κομμουνι­σμού και κατά συνέπειαν και του εν Ελλάδι τοιούτου, παραμένουσι αμετάβλητοι...».

    Την ίδια μέρα, η κυβέρνηση ανακοινώνει ότι θα ανοίξουν και πάλι οι φυλακές στο ερημονήσι Γιούρα (Γυάρος), κοντά στη Σύ­ρο, και θα μεταφερθούν εκεί οι κρατούμενοι κομμουνιστές. Τα Γιούρα, όπως έχουμε γράψει, έχουν συνδεθεί με άσχημες ανα­μνήσεις των ημερών του Εμφυλίου και η επαναλειτουργία των εκεί φυλακών είναι φυσικό να προκαλέσει αντιδράσεις. Την άλ­λη μέρα, εκπρόσωποι τριών κομμάτων του Κέντρου – της ΦΔΕ, της ΕΠΕΚ και του ΔΚΕΛ-  κάνουν κοινό διάβημα διαμαρτυρίας στον υπουργό Δικαιοσύνης. Εκείνος απαντά ότι η κυβέρνηση είναι απο­φασισμένη να ανοίξει πάλι τις φυλακές Γυάρου για λόγους ασφα­λείας. Ταυτόχρονα, η κυβέρνηση, όπως ανακοινώνει η ίδια, κάνει και διπλωματικά διαβήματα στη σοβιετική και στη βουλγαρική κυβέρνηση και ζητά να περιορίσουν τη δράση της ηγεσίας του ΚΚΕ και να πάψουν να διευκολύνουν τα στελέχη του να μπαίνουν πα­ράνομα στην Ελλάδα.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Δρακόντεια μέτρα

Η κυβέρνηση δεν περιορίζεται μόνο να κινητοποιήσει την αστυ­νομία για να πιάσει τους 26 δραπέτες, με έρευνες σε ολόκληρο το λεκανοπέδιο της Αττικής και ανακρίσεις για να εξακριβωθεί πώς έγινε η απόδραση. Προχωρεί και σε συλλήψεις και εκτοπίσεις αρι­στερών, ασχέτων με την υπόθεση, καθώς και σε δρακόντεια μέ­τρα στις φυλακές με στόχο τους πολιτικούς κρατουμένους. Στις 21 Ιουλίου, οι βουλευτές των κομμάτων του Κέντρου Στ.Αλαμανής, Ν.Ζορμπάς, Π.Τζαννετάκης, Π.Τζατζάνης, Ε.Πέτσος και Ε.Κοθρής καταθέτουν την ακόλουθη ερώτηση για τους υπουρ­γούς Δικαιοσύνης και Εξωτερικών:

«Το τελευταίον τριήμερον, εις την περιοχήν τέως Διοική­σεως Πρωτευούσης, διενεργήθησαν αθρόαι συλλήψεις και εκτοπίσεις πολιτών εν συνεχεία πολλών προηγουμένων, αι οποίαι είχον προκαλέσει τας εντόνους διαμαρτυρίας συν­δικαλιστικών οργανώσεων και πολιτικών παραγόντων της χώρας. Επίσης, κατά το αυτό διάστημα, αστυνομικά όρ­γανα, παραβαίνοντα στοιχειώδεις δικονομικός διατάξεις, διενεργούν εις ευρείαν κλίμακα έρευνας οικιών κ.λ.π. Τέ­λος, εις διαφόρους φύλακας συμβαίνουν γεγονότα γεννώντα πολλά ερωτήματα παρά τη κοινή γνώμη.

Ερωτώνται οι κ.κ. υπουργοί Εσωτερικών και Δικαιοσύνης:

1) Ποίοι είναι οι πραγματικοί λόγοι των τελευταίων ομα­δικών συλλήψεων, δεδομένου ότι, εφ'όσον οι συλλαμβανόμενοι εκτοπίζονται, δεν προκύπτουν δι'αυτούς στοιχεία ενοχής διά παράβασιν νόμου (...); Η απόδρασις των 27 κρα­τουμένων, η οποία εν μέρει προβάλλεται ως πρόσχημα δι'αυτάς τας ενεργείας, δύναται να δημιουργή συγκεκριμένας κρατικάς ευθύνας, αλλά εν ουδεμία περιπτώσει δι­καιολογεί λήψιν σπασμωδικών μέτρων. Τα μέτρα αυτά προκαλούν την εντύπωσιν ότι η κυβέρνησις: α) κατέχεται από το πάθος τής εφαρμογής αντιποίνων και της αρχής της συλλογικής ευθύνης, και β) εύρε την ευκαιρίαν να εντείνη εκδηλωθέντα από πριν τρομοκρατικά της μέτρα, να συ­γκάλυψη συγκεκριμένας ευθύνας και γενικώτερον να δημιουργήση ψευδείς εντυπώσεις εις τον καταγανακτισμένον εκ της αντιλαϊκής της πολιτικής ελληνικόν λαόν».

    Παρ’όλα όμως τα μέτρα και την κινητοποίηση των αστυνομι­ών δυνάμεων, τις νυχτερινές ενέδρες, τις έρευνες και τα αιφνι­διαστικά «μπλόκα» σε συνοικίες και σπίτια, κανένας από τους 26 δεv πιάνεται. Έτσι, στις 23 Ιουλίου, η κυβέρνηση φτάνει στο έσχατο μέτρο: Επικηρύσσει τους 26 σαν... ληστές. Η σχετική απόφαση του υφυπουργού Ασφαλείας Ε.Καλατζή αναφέρει:

«...ούτοι τυγχάνοντες σοβαρά κομμουνιστικά στελέχη, ηνωμένα εις ομάδα διαθέτουσαν όπλα και εργασθέντες μετά φανατισμού διά την επικράτησιν του ΚΚΕ και όντες κρατούμενοι εις τας δικαστικός φύλακας Βούρλων ως υπό­δικοι επί κατασκοπία και άλλοι ως κατάδικοι δι'άλλας εγκληματικός πράξεις, από κοινού συμφέροντος κινούμε­νοι συναπεφάσισαν και απέδρασαν ομαδικώς των φυλα­κών, διά διανοίξεως υπογείου στοάς, τας μεσημβρινός ώρας της 17.7.1955, με σκοπόν να συνεχίσουν την εγκληματικήν αντεθνικήν των δράσιν, καταστάντες ούτω λίαν επικίνδυ­νοι εις την δημοσίαν και εθνικήν ασφάλειαν».

    Η αμοιβή που ορίζει ο υφυπουργός Ασφαλείας για τον φόνο των πέντε από τους 26 που χαρακτηρίζει ανώτερα στελέχη είναι 30.000 δραχμές και για την αποτελεσματική τους κατάδειξη 15.000. Για τους άλλους, η αμοιβή κλιμακώνεται από 20.000 - 10.000 για τον φόνο τους και 10 - 5.000 για την αποτελεσματική τους κατάδειξη. Φυσικά, η κυβέρνηση και ο υφυπουργός Ασφαλείας ξέρουν πως οι 27 πολιτικοί κρατούμενοι, που δραπέτευσαν από τα Βούρ­λα, ούτε ληστές είναι, ούτε όπλα διαθέτουν. Απέδρασαν, γιατί πί­στευαν πως έτσι θα ματαιώσουν τη δίκη, που ήταν σχεδόν βέβαιο ότι, εκείνη την εποχή, αν γινόταν, θα κατέληγε σε θανατικές καταδίκες και εκτελέσεις, τουλάχιστον όσων από αυτούς είχαν έρ­θει κρυφά από το εξωτερικό, και για να ενισχύσουν τις παράνο­μες οργανώσεις του ΚΚΕ. Και τώρα κρύβονταν για να αποφύγουν τη σύλληψη.

    Ευτυχώς κανένας δεν βρέθηκε να σκοτώσει τους καταζητού­μενους, που όμως οι περισσότεροι θα πέσουν, μέσα σε δύο χρόνια, και πάλι στα χέρια της αστυνομίας και θα κλειστούν στις φυλακές. Εφτά θα κατορθώσουν να φύγουν στο εξωτερικό. Ένας, ο Γιώρ­γος Γεωργίου, θα θανατωθεί, όπως θα δούμε, ύστερα από μερικά χρόνια, στη Βόρεια Ελλάδα. Και οι Αρχές θα ανακοινώσουν ότι πυ­ροβολήθηκε και σκοτώθηκε, ενώ προσπαθούσε να περάσει παρά­νομα τα ελληνοβουλγαρικά σύνορα και να μπει στη Βουλγαρία.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Απόδραση

Την Κυριακή 17 Ιουλίου 1955, το βράδυ, ο κόσμος μαθαίνει από το ραδιόφωνο μια εντυπωσιακή είδηση: Το μεσημέρι απέδρασαν από τις φυλακές Βούρλων του Πειραιά 27 στελέχη του ΚΚΕ. Οι 21 είναι υπόδικοι για παράβαση του Α.Ν. 375 από το 1954 και οι έξι καταδικασμένοι την περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου. Έναν μόνο από τους 27 κατόρθωσαν να πιάσουν αμέσως οι αστυνομι­κοί στον Πειραιά.

Περισσότερες λεπτομέρειες θα πληροφορηθεί η κοινή γνώμη την άλλη μέρα, από τις απογευματινές εφημερίδες: Οι 27 πολιτικοί κρα­τούμενοι, ανάμεσα στους οποίους είναι και μηχανικοί, σπουδα­στές του Πολυτεχνείου κ.λ.π., άνοιξαν σήραγγα 17,5 μέτρων κά­τω από τον δρόμο και βγήκαν στα λουτρά ενός εργοστασίου που βρισκόταν απέναντι από την πλευρά εκείνη της φυλακής. Για να μη λερωθούν τα ρούχα τους και αναγνωρίζονται εύκολα, έχουν συρθεί στη σήραγγα με τις πιτζάμες πάνω από τα κοστούμια τους. Βγαίνοντας στο φως άφηναν τις πιτζάμες στα λουτρά του εργο­στασίου και εξαφανίζονταν. Ήταν δυόμισι η ώρα μεσημέρι, όταν βγήκε και ο τελευταίος από τη σήραγγα. Εκείνη την ώρα δεν υπήρ­χε προσωπικό στο εργοστάσιο. Η κόρη του φύλακα είδε μερικούς άγνωστους κυρίους να βγαίνουν από τα λουτρά και πήγε να φωνάξει τον πατέρα της. Ώσπου όμως εκείνος να ειδοποιήσει το αστυνομικό τμήμα που ήταν κοντά στις φυλακές, οι δραπέτες εί­χαν εξαφανιστεί. Και, παίρνοντας λεωφορεία ή ταξί, χάθηκαν σε διάφορα σημεία της περιοχής πρωτευούσης.

    Ήταν ένα ισχυρό ράπισμα για την κυβέρνηση και ιδιαίτερα για τον υφυπουργό Ασφαλείας, που διεκήρυσσε, σχεδόν κάθε μέρα, την παντοδυναμία του μηχανισμού των υπηρεσιών ασφαλείας του κράτους και τη «συντριβή των κομμουνιστών». Αλλά ήταν και μια ενέργεια που προκάλεσε πολλές αμφισβητήσεις, αφού θα αποτελούσε το πρόσχημα για νέες διώξεις και ταλαιπωρίες για τους αριστερούς. Αμέσως μετά την απόδραση, κινητοποιούνται η κυβέρνηση και ο αστυνομικός μηχανισμός. Γίνονται συσκέψεις 11, των υπουργών Εσωτερικών, Ασφαλείας και Δικαιοσύνης με τους αρμόδιους παράγοντες και διατάσσονται γενική επιφυλακή και εξόρμηση της αστυνομίας για να ανακαλυφτούν και να πιαστούν οι δραπέτες. Δύο χιλιάδες αστυνομικοί και το μηχανοκίνητο «χτε­νίζουν» επί μέρες και νύχτες την Αθήνα, τον Πειραιά και τα πε­ρίχωρα, ερευνούν σπίτια συγγενών και δραπετών και γνωστών αριστερών, χτυπούν τσιμέντα, γκρεμίζουν μάντρες ή χαλούν παρ­τέρια σε κήπους μήπως ανακαλύψουν κάποια κρύπτη.

    Το άμεσο πρόβλημα για την κυβέρνηση είναι να πιαστούν οι 26 - ένας, όπως είδαμε, πιάστηκε τις πρώτες ώρες μετά την απόδραση. Αν η αστυνομία κατόρθωνε να πιάσει γρήγορα τους περισσότερους, αν όχι όλους τους δραπέτες των Βούρλων, η εντύπωση θα μειωνόταν και το κύρος του κρατικού μηχανισμού, που είχε δεχτεί σοβαρό πλήγμα, θα αναστυλωνόταν.

    Το δεύτερο πρόβλημα για την κυβέρνηση είναι να εξακριβω­θούν πώς έγινε η απόδραση και αν υπήρξαν και συνένοχοι από το προσωπικό των φυλακών ή έξω από αυτές. Πώς, για μήνες ολό­κληρους, οι κρατούμενοι έσκαβαν τη σήραγγα χωρίς να υποψια­στούν τίποτε ούτε οι φύλακες, ούτε η φρουρά; Πώς, για ώρες, άδειαζαν ολόκληρα κελιά των φυλακών και κρατούμενοι εξαφα­νίζονταν κάτω από τη γη, χωρίς πάλι να μυριστεί κανένας από τους φύλακες ή τους φρουρούς χωροφύλακες τίποτε; Πού πήγαν οι τόνοι το χώμα και οι πέτρες, που είχαν αφαιρεθεί για να γίνει η σήραγγα;

    Το Υπουργείο Δικαιοσύνης διατάσσει ανακρίσεις και τιμωρεί πειθαρχικά τον αρχιφύλακα και μερικούς φύλακες των φυλακών Βούρλων. Δύο από τους φύλακες, που κινδυνεύουν να τιμωρη­θούν επίσης και να προφυλακιστούν, βλέποντας πως καταστρέ­φεται η καριέρα τους, παθαίνουν νευρική κρίση και κάνουν απόπειρες αυτοκτονίας.

(Λεπτομέρειες για την απόδραση των Βούρλων βλέπε στα βι­βλία: Θ.Βασιλόπουλου, Η απόδραση των Βούρλων, Εκδόσεις Διά­λογος 1975. Και Β.Βαρδινογιάννη, Πώς αποδράσαμε από τα Βούρλα, Θεμέλιο 1976. Καθώς και στις έρευνες των Γιάννη Φάτση στο Βήμα, 18-31 Ιανουαρίου 1976 και Κώστα Λιναρδάτου, Οι Μεγάλες Αποδράσεις, στα Νέα, 9-12 Σεπτεμβρίου 1977, όπου και πα­ράθεση όλων των πηγών για το θέμα.)

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Διωγμός της Αριστεράς

Ιδιαίτερα μετά τις δημοτικές εκλογές, η κυβέρνηση του Συνα­γερμού προσπαθεί να απομονώσει πολιτικά την Αριστερά και να καταστείλει τη δράση της. Τον τόνο στην αντικομμουνιστική εκστρατεία δίνει, με τις δηλώσεις και ανακοινώσεις του, ο υφυπουργός Εσωτερικών Ε.Καλατζής. Για πολλά στελέχη και μέλη της ΕΔΑ υπάρχει η εκτόπιση στο στρατόπεδο του Αϊ-Στράτη. Για όσους κατηγορούνται για συμμετοχή στον παράνομο μη­χανισμό του ΚΚΕ, τα διαρκή στρατοδικεία και οι δίκες για πα­ράβαση του Α.Ν. 375 για κατασκοπία. Μάταια η ΕΔΑ, το ΔΚΕΛ και άλλοι παράγοντες της αντιπολιτεύσεως ζητούν να καταργη­θεί ο νόμος αυτός του 1936 και να εφαρμοστεί ο νέος Ποινικός Κώ­δικας, που παραπέμπει στα τακτικά δικαστήρια και τις υποθέσεις αυτές. Η κυβέρνηση και το ΓΕΣ θεωρούν τον 375 «ισχυρή ασπίδα κατά του κομμουνισμού».

    Αυτή την περίοδο έχει επισημανθεί ότι βρίσκονται στην Ελλάδα και άλλα ανώτερα στελέχη του ΚΚΕ που έχουν έρθει από το εξωτερικό. Ο Ζαχαριάδης δεν έχει αρκετή εμπιστοσύνη, φαίνε­ται, στους κομμουνιστές που δρουν στην Ελλάδα - ενταγμένους στην ΕΔΑ ή σε παράνομες οργανώσεις του ΚΚΕ - και γι'αυτό στέλνει έμπιστα στελέχη του από το εξωτερικό για να μεταφέ­ρουν την κομματική γραμμή. Στα μέσα Φεβρουαρίου 1955, ο ραδιοσταθμός «Ελεύθερη Ελλάδα» διαλαλεί ότι ο πρώην υπουρ­γός (στην κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας του 1944) και μέλος της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ Μιλτιάδης Πορφυρογέννης πραγ­ματοποίησε ταξίδι στην Ελλάδα. Ο ραδιοσταθμός μεταδίδει και εντυπώσεις του Πορφυρογέννη από την Αθήνα και άλλες ελλη­νικές πόλεις.

    Είναι φανερό πως ο Ζαχαριάδης θέλει να αποδείξει ότι ένα κομματικό στέλεχος του ΚΚΕ που διώκεται, αν πάρει τα κατάλ­ληλα μέτρα, μπορεί να κινηθεί στην Ελλάδα χωρίς να τον εντο­πίσουν οι υπηρεσίες ασφαλείας. Κυβερνητική πηγή ανακοίνωσε ότι όσα ανέφερε ο ραδιοσταθμός «Ελεύθερη Ελλάδα» για ταξίδι του Πορφυρογέννη στην Ελλάδα είναι παραμύθι και οι εντυπώσεις του κατασκευασμένες στο εξωτερικό. Η φυσιογνωμία του Πορφυρογέννη – πρόσθεσε - είναι τόσο γνωστή, που θα εντο­πιζόταν αμέσως. Πραγματικά, ο Μιλτιάδης Πορφυρογέννης (πέθανε αργότερα στο εξωτερικό) ήταν πανύψηλος, γεροδεμένος, φορούσε χοντρά μυωπικά γυαλιά και τον γνώριζε καλά όχι μόνο η αστυνομία, αλλά και πολύς κόσμος από όλες τις παρατάξεις. Και όμως ήταν γεγονός πως είχε έρθει κρυφά και με πλαστό διαβατήριο στην Αθήνα και είχε δει διάφορους συναδέλφους του δικηγόρους και κομματικά στελέχη. Ίσως να ήταν μόνο υπερβολή πως περιόδευσε σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας.

    Οι Αρχές Ασφαλείας, πάντως, ύστερα από τις εκπομπές αυ­τές του ραδιοσταθμού του ΚΚΕ, δυναμώνουν τις προσπάθειες τους και, σε λίγες μέρες, δίνουν την απάντηση τους στις κομπορρημοσύνες του Ζαχαριάδη: Στις 17 Μαρτίου, ανακοινώνουν τη σύλληψη του μέλους της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ Κώστα Λουλέ. Και, την 1η Ιουνίου, ο υφυπουργός Δημοσίας Τάξεως Ε.Καλατζής καλεί τους δημοσιογράφους για να τους ανακοινώσει ότι οι Αρχές Ασφαλείας έπιασαν τον «αρχηγό του κομμουνιστι­κού κλιμακίου» Γ.Ερυθριάδη ή Πετρή, μέλος του πολιτικού γρα­φείου του ΚΚΕ, τη γυναίκα του Έλλη, τον Κώστα Φιλίνη και άλ­λα κομμουνιστικά στελέχη. Όλοι παραπέμπονται, σύμφωνα με την τότε τακτική των κυβερνήσεων και των Αρχών Ασφαλείας, στο Διαρκές Στρατοδικείο για κατασκοπία.

Καθώς ο Συναγερμός δεν εφαρμόζει την πολιτική της «λήθης του παρελθόντος» που έχει διακηρύξει προεκλογικά, μερικές εκα­τοντάδες νέοι πολιτικοί κρατούμενοι έχουν προστεθεί στους κα­τοχικούς και του Εμφυλίου Πολέμου. Σύμφωνα με ανακοίνωση του υπουργού Δικαιοσύνης Κ.Θεοφανόπουλου, στις αρχές του 1955, βρίσκονταν στις φυλακές «3.985 αμετανόητοι κομμουνισταί και 1.097 δηλωσίαι». Εκατό περίπου στελέχη και μέλη του ΚΚΕ, που, όπως είδαμε, έχουν πιαστεί από τις υπηρεσίες ασφαλείας στην Αθήνα και σε διάφορες άλλες πόλεις την άνοιξη και το κα­λοκαίρι του 1954, παραμένουν ακόμα υπόδικοι. Είτε γιατί οι Αρχές, για λόγους εντυπώσεων στο εσωτερικό και στο εξωτερικό, θέλουν να οργανώσουν καλύτερα τη δίκη, είτε γιατί επιδιώκουν να βρουν την κατάλληλη πολιτικά στιγμή για να την κάνουν, περισσότερο από ένα χρόνο οι εκατό περίπου πολίτες, άντρες και γυναίκες πε­ριμένουν μάταια να δικαστούν.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Ελαφριά βελτίωση

Ύστερα από την επιστροφή του στην Αθήνα, ο Παπάγος συνεχί­ζει τη θεραπεία με στρεπτομυκίνη και φάρμακα για τη γαστρίτιδα. Επειδή όμως συνεχίζονται η ανορεξία και η εξάντληση, το Υπουργείο Εξωτερικών ζητά από την αμερικανική πρεσβεία να σταλεί στην Αθήνα ειδικός, κορυφαίος Αμερικανός γιατρός.

    Με προσωπική παρέμβαση και σύσταση του προέδρου Αϊζενχάουερ, φτάνει στις 9 Μαΐου στην Αθήνα ο Αμερικανός καρκινολόγος Μπαρ, που, αφού εξετάζει τον άρρωστο στο σπίτι του, καταλήγει και αυτός στο συμπέρασμα ότι η κατάσταση της υγείας του Παπάγου οφείλεται σε αναζωπύρωση της παλαιάς φυματίωσης και συμβουλεύει να συνεχιστεί η θεραπεία με αντιβιοτικά. Τη διάγνωση των Λέφλερ και Μαλάμου, με την οποία συμφωνεί και ο Μπαρ, επιβεβαιώνει και μια εργαστηριακή εξέταση (ενοφθαλμισμός σε πειραματόζωο) για φυματίωση, που τα αποτελέσματά της έχουν βγει στο μεταξύ στην Ελβετία και είναι θετικά. Ύστερα από λίγες μέρες, η οικογένεια του Παπάγου καλεί τον γιατρό και κλινικάρχη Ν.Μπόμπολα να αναλάβει την παρακολούθηση του πρωθυπουργού. Ο Μπόμπολας, σε βιβλίο θα εκδώσει αργότερα (Ν.Μπόμπολα, Η ασθένεια του Αλέξ.Παπάγου και τα αίτια της, Αθήναι 1956), περιγράφει, την κατά­σταση του Παπάγου τις μέρες εκείνες:

«Την επομένην (17 Μαΐου) και περί ώραν 12 μεσ., ο στρα­τάρχης προσέρχεται εις το εν Μελισσίοις σανατόριόν μου (...). Η εξάντλησίς του κατά την ημέραν αυτήν ήτο τοιαύ­τη, ώστε εκρίθη επιβεβλημένον όπως αναπαυθή επί του­λάχιστον ημίσειαν ώραν πριν ή υποβληθή εις εξετάσεις εν τοις ακτινολογικοίς εργαστηρίοις».

    Ο Μπόμπολας δεν διέγνωσε καμία πάθηση που να δικαιολο­γεί τη βαριά κατάσταση του αρρώστου. Τα συμπτώματα, εκτός από τη μεγάλη εξάντληση και την ανορεξία, είναι έντονος μετεω­ρισμός, γαστρίτιδα, μικρή διόγκωση της σπλήνας και τώρα έχει εμφανιστεί και πυρετός. Τον υποβάλλουν σε τεχνητή διατροφή, με ενδοφλέβιες ενέσεις, ύστερα από την οποία παρουσιάζεται βελτίωση. Ο άρρωστος - κατά την περιγραφή πάντα του Μπό­μπολα - κερδίζει τρία κιλά και ο πυρετός πέφτει. Οι τρεις θερά­ποντες γιατροί (Μαλάμος, Γούτας, Μπόμπολας) αποφασίζουν να συνεχιστεί η θεραπεία με ενδοφλέβιες ενέσεις. Ο πυρετός πέφτει εντελώς και, στις 7 Ιουλίου, βγαίνει ιατρικό ανακοινωθέν, που αναφέρει:

«Ο στρατάρχης διατελών από 15θημέρου τελείως απύρετος και απηλλαγμένος πλέον παντός ενοχλήματος, εισήλθεν ήδη σταθερώς εις το στάδιον της οριστικής αναρρώσεως».

Αυτό το υπεραισιόδοξο ανακοινωθέν δεν αποδίδει την πραγ­ματική κατάσταση του πρωθυπουργού. Η αλήθεια είναι ότι ο Παπάγος έχει τέτοια εξάντληση, που δεν μπορεί να δεχτεί σε συ­νεργασία ούτε τους πιο στενούς συνεργάτες του. Η κυβέρνηση παραμένει χωρίς πρόεδρο, ενώ η χώρα αντιμετωπίζει σοβαρά και δραματικά προβλήματα.