Τα Δεκεμβριανά

Την Παρασκευή 1η Δεκεμβρίου ο Βρετανός αντιστράτηγος Σκόμπυ, διοικητής των ελληνικών και των βρετανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα, διατάσσει την αποστράτευση όλων των αξιωματι­κών και των ανδρών της ελληνικής Αντίστασης. Οι ΕΑΜικοί υπουρ­γοί αρνούνται να υπογράψουν το σχετικό διάταγμα και παραι­τούνται. ενώ η αντικυβερνητική πλευρά συντάσσει ένα «Σχέδιον Ενέργειας», για να «αντιταχθεί διά των όπλων κατά παντός πραξικοπήματος της αντιδράσεως» και με στόχο «να εκκαθαρίσει τας φιλικώς διακείμενας συνοικίας των Αθηνών εις όσον το δυ­νατόν βραχύτερον χρόνον. Να εκκαθαρίσει τελικώς την κατάστασιν τόσον εις την περιοχήν Γουδί - Ψυχικού, όσον και εις την υπόλοιπον πόλιν των Αθηνών».

Την επόμενη ημέρα, το Σάββατο 2 Δεκεμβρίου, η Κεντρική Επιτροπή του ΕΑΜ συνεδριάζει και αποφασίζει:

1.                    Να απευθύνει έκκληση στις κυβερνήσεις των Συμμάχων Μ. Βρετανίας, ΣοβιετικήςΈνωσης και Αμερικής.

2.                    Να οργανωθεί παλλαϊκή συγκέντρωση στην πλατεία Συ­ντάγματος την επόμενη (3 Δεκεμβρίου) στις 11 π.μ.

3.                    Να οργανωθεί και να κηρυχθεί παλλαϊκή απεργία για τη Δευτέρα 4 Δεκεμβρίου.

4.                    4. Να ανασυγκροτηθεί η Κεντρική Επιτροπή του ΕΛΑΣ.

Την Κυριακή το συλλαλητήριο πραγματοποιείται και η αστυ­νομία ανοίγει πυρ με αποτέλεσμα τον θάνατο και τον τραυματι­σμό πολλών διαδηλωτών. Την επόμενη της επίθεσης. Δευτέρα 4 Δεκεμβρίου, το Δεύτερο Σύνταγμα της 2ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ αιφνιδιάζεται και αφοπλίζεται στη Φιλοθέη από τα βρετανικά στρατεύματα, όμως άλλες δυνάμεις του ΕΛΑΣ σημειώνουν επι­τυχίες σε Αθήνα και Πειραιά. Η σύγκρουση μεταξύ των Άγγλων και των κυβερνητικών δυνάμεων από τη μία και του ΕΛΑΣ από την άλλη έχει πια ξεκινήσει για τα καλά και τις επόμενες μέρες οι στρατιωτικές επιχειρήσεις εξαπλώνονται σε ολόκληρη την Αθή­να, όπου και οι δύο πλευρές σημειώνουν επιτυχίες, καθώς και στον Πειραιά, όπου ο ΕΛΑΣ προσπαθεί να παρεμποδίσει τη συνεχιζό­μενη ενίσχυση των βρετανικών δυνάμεων. Την ίδια περίοδο, δη­λαδή κατά τη διάρκεια το3ν σφοδρών συγκρούσεων στην Αθήνα και τον Πειραιά, ο Τσόρτσιλ δηλώνει πως «Είναι φυσικά πολύ επιθυμητό να σταματήσει ο εμφύλιος πόλεμος. Αλλά είναι πολύ πιο σημαντικό να κερδίσουμε μια αποφασιστική νίκη για τον νό­μο και την τάξη στην πρωτεύουσα».

Στις 11 Δεκεμβρίου, φθάνει στην Αθήνα, για να δει από κοντά την κατάσταση, ο Βρετανός στρατάρχης Αλεξάντερ και αποφα­σίζει να αντικαταστήσει τον Σκόμπυ με τον στρατηγό Τζον Χόκσγουερθ. Ο Σκόμπυ παραμένει στην Αθήνα για να αναλάβει τις διαπραγματεύσεις με τον ΕΛΑΣ.

Τις αμέσους επόμενες ημέρες, παράλληλα με κάποιες πρώτες προσπάθειες συνεννόησης, αλλά και τη συνεχιζόμενη ενίσχυση των βρετανικών και των κυβερνητικών δυνάμεων με αποβάσεις στον Πειραιά και το Παλαιό Φάληρο, οι δύο αντίπαλες πλευρές συνε­χίζουν με αμείωτη ένταση τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στην Αθή­να και τον Πειραιά. Ο ΕΛΑΣ καταλαμβάνει τη Σχολή Ευελπίδων, ενώ οι κυβερνητικές δυνάμεις καταλαμβάνουν το νοσοκομείο Σω­τηρία. Αμέσως μετά, ο ΕΛΑΣ καταλαμβάνει και ανατινάζει το κτήριο της Γενικής Ασφάλειας, ενώ με τη σειρά τους οι κυβερνη­τικές δυνάμεις σημειώνουν επιτυχίες στον Πειραιά και οι Βρετα­νοί βομβαρδίζουν από αέρος τους Αγίους Αναργύρους και τα Κά­τω Λιόσια.

Την τρίτη εβδομάδα των συγκρούσεων, η πλάστιγγα έχει αρ­χίσει να γέρνει προς την πλευρά των συνεχώς ενισχυμένων βρε­τανικών και κυβερνητικών δυνάμεων, οι οποίες περνούν στην αντε­πίθεση στις περιοχές του Ζαππείου, του Φιλοπάππου, του Κε­ραμικού, της Νέας Σμύρνης, της Καλλιθέας, της Κυψέλης και του Αμαρουσίου.

Την Κυριακή, 24 Δεκεμβρίου, κάτω από τη συνεχή πίεση του αντιπάλου, σαμποτέρ του ΕΛΑΣ τοποθετούν εκρηκτικά στα θε­μέλια του ξενοδοχείου «Μεγάλη Βρετανία», στην πλατεία Συ­ντάγματος. Η επιχείρηση όμως ακυρώνεται λόγω της επικείμε­νης - την επόμενη ημέρα - επίσκεψης του Βρετανού πρωθυπουργού Ουίστον Τσόρτσιλ.

Ανήμερα των Χριστουγέννων, 25 Δεκεμβρίου του '44, το αερο­πλάνο που μεταφέρει τον Ουίστον Τσόρτσιλ και τον Άντονι Ήντεν, ένα αμερικάνικο Σκάιμαστερ, προσγειώνεται στο αεροδρόμιο του Καλαμακίου. Στην πρώτη σύσκεψη που πραγματοποιήθηκε μέσα στο αεροπλάνο - με τη συμμέτοχη των Αλεξάντερ, Λίπερ και Μακ Μίλαν - ο στρατάρχης Αλεξάντερ ενημερώνει τον Τσόρτσιλ πως «η κατάσταση που ήταν σοβαρή πριν από δεκαπέντε ημέρες, τώ­ρα είναι πολύ καλύτερη και κάθε κίνδυνος έχει περάσει». Το από­γευμα ο Τσόρτσιλ έφυγε από το Σκάιμαστερ και μετέβη με τε­θωρακισμένο όχημα στον όρμο του Φαλήρου από όπου και επιβιβάστηκε στο βρετανικό πολεμικό πλοίο «Άγιαξ». Λίγο αρ­γότερα έφτασαν και οι Λίπερ, Αλεξάντερ, Μακ Μίλαν. Σκόμπυ, Παπανδρέου και ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, τον οποίο οι Βρε­τανοί σκέφτονταν ως υποψήφιο για τη θέση του αντιβασιλέα.

Την επόμενη ημέρα, 26 Δεκεμβρίου, πραγματοποιείται μεγάλη σύσκεψη στο Υπουργείο Εξωτερικών υπό την προεδρία του Αρχιε­πισκόπου Δαμασκηνού και την παρουσία του Τσόρτσιλ, του Ήντεν, του Αμερικανού πρεσβευτή Μακβή, του Ρώσου αντισυνταγματάρχη Ποπόφ. Οι κυβερνητικές δυνάμεις εκπροσωπούνται από τους Γ.Παπανδρέου, Θ.Σοφούλη, Ν.Πλαστήρα, Δ.Μάξιμο και Καφα­ντάρη, αλλά και άλλες πολιτικές προσωπικότητες, ενώ το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ εκπροσωπούν οι Σιάντος, Παρτσαλίδης και Μάντακας.

Ο Τσόρτσιλ ανέφερε πως η επίσκεψή του κάτω από τέτοιες δυσχερείς συνθήκες υποδήλωνε το βρετανικό ενδιαφέρον για την έξοδο της Ελλάδας από την κρίση στην οποία είχε περιέλθει και εξέφρασε την αναγκαιότητα μιας γρήγορης επίλυσης και την ελ­πίδα τού ότι αυτή θα ερχόταν. Αργότερα, ο Τσόρτσιλ αποχώρη­σε και η σύσκεψη συνεχίστηκε στην προσπάθεια να επιτευχθεί κά­ποιος συμβιβασμός και να σταματήσουν οι ένοπλες συγκρούσεις. Όμως, πέρα από το θέμα του διορισμού αντιβασιλέα, όπου υπήρ­ξε καταρχήν συμφωνία, ο συμβιβασμός δεν επιτυγχάνεται.

Ταυτόχρονα, οι κυβερνητικές και οι βρετανικές δυνάμεις πιέ­ζουν όλο και περισσότερο τον ΕΛΑΣ και καταφέρνουν σημαντι­κές επιτυχίες στο Ψυρρή, στον Βύρωνα, την Καισαριανή. Μερι­κές ημέρες αργότερα, στις πρώτες μέρες του Ιανουαρίου του '45, μετά από σφοδρές και επίμονες συγκρούσεις, οι κυβερνητικές και οι βρετανικές δυνάμεις καταλαμβάνουν τις περιοχές των Εξαρ­χείων, των Αμπελοκήπων και του Ψυχικού.

Στις 2 Ιανουαρίου, ο ΕΛΑΣ πραγματοποιεί την τελευταία του προσπάθεια αντιστροφής της κατάστασης με μια νυχτερινή αντεπί­θεση για την ανακατάληψη της περιοχής του Ψυχικού, του Γηροκο­μείου, των προσφυγικών πολυκατοικιών και τις φυλακές Αβέρωφ. Η επιχείρηση αποτυγχάνει και το βράδυ της ίδιας μέρας, στις 23.50, το Α' Σώμα Στρατού του ΕΛΑΣ διατάσσει τις δυνάμεις του στην Αθή­να να υποχωρήσουν προς περιοχές εκτός της πρωτεύουσας.

Στις 11 Ιανουαρίου, ημέρα Πέμπτη, και αφού είχε προηγηθεί σημείωμα από τον Ζεύγο με το οποίο η Κεντρική Επιτροπή του ΕΛΑΣ ζητούσε την κατάπαυση των εχθροπραξιών, ενώ παράλλη­λα συνεχιζόταν η σταδιακή υποχώρηση του ΕΛΑΣ από την Αττι­κή, υπεγράφη η συμφωνία κατάπαυσης των εχθροπραξιών ανά­μεσα στον στρατηγό Σκόμπυ και τους Ζεύγο, Παρτσαλίδη, Μακρίδη και Αθηνέλλη από την πλευρά του ΕΛΑΣ.

Στις 31 Δεκεμβρίου 1944 ορκίζεται αντιβασιλιάς ο Αρχιεπί­σκοπος Δαμασκηνός Παπανδρέου και ορίζεται διαδικασία για τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος για την επάνοδο του βασιλιά Γεωρ­γίου Β'. Στις 3 Ιανουαρίου παραιτείται ο άλλος Παπανδρέου, ο πρωθυπουργός. Διάδοχος ο στρατηγός Νικόλαος Πλαστήρας, ο αρχηγός της Επανάστασης του 1922. Ήταν «επιθυμία» των Άγγλων. Ολιγομελής η κυβέρνηση: I.Σοφιανόπουλος, Ν.Κολυβάς, Π.Ράλλης, Γ.Σιδέρης, I.Γλαβάνης και Λ.Σακελλαρόπουλος. Και «ολίγον άχρους».

Οι εχθροπραξίες διακόπτονται και στις 12 Φεβρουαρίου 1945 υπογράφεται η Συμφωνία της Βάρκιζας. Προβλέπονταν διεξα­γωγή εκλογών, δημοψήφισμα για το καθεστωτικό, διάλυση των ανταρτικών ομάδων, αμνήστευση του ΕΛΑΣ. Η Συμφωνία, όμως, δεν πρόκειται να εφαρμοσθεί.

Ο Πλαστήρας θα εναντιωθεί στο νόθο δημοψήφισμα που σχεδία­ζαν οι Άγγλοι για την επαναφορά του βασιλιά. Θα «εκπαραθυρωθεί» από τους αρχικούς «προστάτες» του. Διάδοχος του ο ναύαρ­χος Π.Βούλγαρης, που είχε καταστείλει το ΕΑΜικό κίνημα στο ναυ­τικό στη Μέση Ανατολή. Μέχρι και τις εκλογές (31 Μαρτίου 1946) θα σχηματισθούν τρεις ακόμη κυβερνήσεις (σε ένα χρόνο): Του αντιβασιλιά Δαμασκηνού, του Π.Κανελλόπουλου και του Θεμ.Σοφούλη.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΓΓΛΙΑΣ

Σύμφωνα με όλα τα υπάρχοντα στοιχεία, η μόνη χώρα που ενδιαφερόταν πραγματικά για την κατάσταση στην κατοχική και κυρίως στην μετακατοχική Ελλάδα ήταν η Αγγλία. Οι ΗΠΑ, για παράδειγμα, αν και συχνά διαφωνούσαν με τους αγγλικούς χειρισμούς στο Ελληνικό Ζήτημα, δεν έδειχναν ιδιαίτερη διάθεση να επιβάλλουν τη γνώμη τους. Η Αγγλία διεκδικεί τον απόλυτο έλεγχο στην μετακατοχική Ελλάδα και την αποτροπή οποιασδήποτε πιθανότητας σοβιετικής επιρροής στη Νοτιοανατολική Μεσόγειο. Έτσι, από τον Αύγουστο του 1944, ο Τσόρτσιλ έχει αποφασίσει την επιχείρηση «Μάννα», που μεταφράζεται στη δυνατότητα και την ετοιμότητα ένοπλων βρετανικών επιχειρήσεων στο ελληνικό έδαφος.

Στα πλαίσια αυτά, τα βρετανικά στρατεύματα αρχίζουν να επιστρέφουν σταδιακά στην Ελλάδα από τις 14 Οκτωβρίου, την ίδια μέρα που ο στρατάρχης Ρόμελ βάζει ο ίδιος τέλος στη ζωή του. Ο Βρετανός συνταγματάρχης Τζέλικο και μια μικρή μονάδα προσγειώνονται στο αεροδρόμιο των Μεγάρων και φτάνουν μέχρι την Αθήνα. Δύο μέρες αργότερα, στις 16 Οκτωβρίου, αποβιβάζεται στον Πειραιά η Ινδική Ταξιαρχία των Γκούρκας. Την επόμενη ημέρα, αποβιβάζονται στον Πειραιά ο στρατηγός Σκόμπυ μαζί με 4.000 άνδρες. Η εντολή που έχει από τον Τσόρτσιλ είναι σαφής: «Μην διστάζετε να ενεργείτε σαν να ευρίσκεσθε σε μια κατεχόμενη πόλη όπου θα ξεσπούσε μια τοπική εξέγερσις».

Μετά την επιστροφή στην Ελλάδα της κυβέρνησης εθνικής ενότητας του Παπανδρέου, το θέμα του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ μετατρέπεται σε μείζον πρόβλημα και κεντρικός στόχος του Λονδίνου είναι να διατηρηθεί η κυβέρνηση Παπανδρέου στην εξουσία μέχρι να ολοκληρωθεί ο αφοπλισμός του ΕΛΑΣ, μέχρι δηλαδή να αποκτηθεί το στρατιωτικό και συνεπώς πολιτικό πλεονέκτημα. Οι Άγγλοι  έχουν αποφασίσει να τηρήσουν σκληρή στάση στο θέμα του αφοπλισμού του ΕΛΑΣ. Η αναχώρηση της Ορεινής Ελληνικής Ταξιαρχίας (που αποτελείτο από τμήματα του στρατού που έλαβαν μέρος στο κίνημα της Μέσης Ανατολής τον Απρίλιο του 1944) από την Ιταλία για τον Πειραιά στις 7 Νοεμβρίου, συνοδεύεται από την εντολή του Τσόρτσιλ στον Σκόμπυ «να μην διστάσει να πυροβολήσει αν είναι απαραίτητο».

Στις 8 Νοεμβρίου, οι Τσόρτσιλ και Ήντεν στέλνουν εκ νέου εντολές στον πρεσβευτή Λίπερ: «Τα βρετανικά στρατεύματα φυσικά πρέπει να χρησιμοποιηθούν για να υποστηρίξουν την τήρηση του νόμου και της τάξης, κάνοντας χρήση των όπλων τους αν χρειαστεί». Την ίδια μέρα ο Τσόρτσιλ ζητά από τον στρατηγό Γουίλσον, ανώτατο στρατιωτικό διοικητή Μεσογείου, να ενισχύσει τα υπάρχοντα βρετανικά στρατεύματα στην Αθήνα με άμεση αποστολή της 3^ης Ινδικής Ταξιαρχίας, επειδή υπάρχουν ενδείξεις ότι οι κομμουνιστές σχεδιάζουν να καταλάβουν βίαια την εξουσία.

Αντίθετα, η Σοβιετική Ένωση, ακόμα και αν το επιθυμούσε, δεν έθετε στις άμεσες προτεραιότητές της την Ελλάδα. Η Μόσχα, προκειμένου να συμφωνήσει σε ορισμένα μεταπολεμικά ζητήματα με το Λονδίνο, θα έπρεπε να δείξει ότι σέβεται, τουλάχιστον προσωρινά, το βρετανικό ενδιαφέρον για την Ελλάδα και τη Νοτιοανατολική Μεσόγειο.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ

Η απελευθέρωση της Αθήνας (12 Οκτωβρίου 1944) γιορτάστηκε μέσα σε ένα παραλήρημα λαϊκού ενθουσιασμού (η κεφαλή της παρέλασης βρισκόταν στο μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη και το τέλος στη διασταύρωση των οδών Γ’ Σεπτεμβρίου και Αγίου Μελετίου). Περίπου στις 10 το πρωί, και ενώ οι γερμανικές φάλαγγες, συνέχιζαν την έξοδό τους από την Αθήνα, δύο αποσπάσματα Γερμανών αξιωματικών και στρατιωτών διέσχισαν την λεωφόρο Πανεπιστημίου ανάμεσα σε ένοπλους φρουρούς. Το ένα κατευθυνόταν προς το μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη, όπου κατέθεσε στεφάνι ο Φέλμυ (στρατιωτικός διοικητής Αθηνών) και το άλλο στην Ακρόπολη για την παραλαβή της γερμανικής σημαίας. Αργότερα, οι Αθηναίοι πήραν το στεφάνι και το πέταξαν σε έναν υπόνομο, ενώ άλλοι θρυμμάτισαν το κοντάρι που προηγουμένως υψωνόταν το ναζιστικό σύμβολο.

Την ίδια μέρα, η κυβέρνηση Παπανδρέου αναχώρησε από την Κάβα ντέι Τιρένι για τον Τάραντα. Εκεί την περίμενε ένα καναδικό πλοίο, ο «Πρίγκιπας Δαβίδ», που με συνοδεία βρετανικών πολεμικών, την μεταβίβασε στον Πόρο. Εκεί, το βράδυ της 17 Οκτωβρίου, την πύρε ο θρυλικός «Αβέρωφ» και την μετέφερε στο Κερατσίνι του Πειραιά. Την επομένη ημέρα, ο πρωθυπουργός ανέβηκε στην Ακρόπολη, ύψωσε την ελληνική σημαία και αφού ακλούθησε δοξολογία στην Μητρόπολη, ύστερα εκφώνησε τον περίφημο και ιστορικό λόγο της Απελευθέρωσης στο Σύνταγμα, από το ίδιο μπαλκόνι που είχε εκφωνήσει ο Ελευθέριος Βενιζέλος τον Σεπτέμβριο του 1910 τον προγραμματικό του λόγο μετά το κίνημα στο Γουδί. Στον λόγο του ο Παπανδρέου ανήγγειλε τη γρήγορη διενέργεια δημοψηφίσματος για το πολιτειακό ζήτημα και την προκήρυξη εκλογών για την ανάδειξη Συντακτικής Βουλής, ενώ όταν ένα μεγάλο μέρος του πλήθους άρχισε να φωνάζει «Λαοκρατία, Λαοκρατία και όχι Βασιλεία», ο Παπανδρέου απάντησε με την περίφημη πια φράση «Πιστεύομεν και εις την Λαοκρατίαν».

Όμως πίσω από τον λαϊκό ενθουσιασμό για την απελευθέρωση από τη ναζιστική κατοχή κρύβονταν οι ανησυχίες για την επόμενη ημέρα. Αν και ο ΕΛΑΣ είχε πειθαρχήσει στη Συμφωνία της Καζέρτας και δεν μπήκε στην Αθήνα, ωστόσο μέσα στην Αθήνα υπήρχαν τμήματα του εφεδρικού ΕΛΑΣ, που αποτελούσαν το Α’ Σώμα Στρατού, ένοπλες δυνάμεις της Δεξιάς – για παράδειγμα η οργάνωση Χ του συνταγματάρχη Γ.Γρίβα. Σε δύο δρόμους πίσω από το Πανεπιστήμιο και την Ακαδημία, στο κέντρο δηλαδή της πόλης, οι Αθηναίοι έβλεπαν, από τις πρώτες μέρες της Απελευθέρωσης, τις έδρες δύο στρατηγείων: του Α’ Σώματος Στρατού του ΕΛΑΣ στην οδό Σίνα και της Χ στην οδό Σόλωνος. Παρακάτω, σε διάφορα ξενοδοχεία γύρω από την Ομόνοια είχαν εγκατασταθεί άλλες οργανώσεις της Δεξιάς μαζί με ομάδες των Ταγμάτων Ασφαλείας, που είχαν εγκαταλείψει τις μονάδες τους. Αυτή η εικόνα, όμως, δεν ήταν τίποτε περισσότερο από την πραγματική πολιτική κατάσταση που είχε δημιουργηθεί μετά την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων από το ελληνικό έδαφος, δηλαδή τη δυαδική εξουσία που χαρακτήριζε, αν όχι επίσημα πάραυτα ουσιαστικά, τη μετακατοχική ελληνική πολιτική πραγματικότητα. Ή αλλιώς την πολιτική ηγεμονία που διεκδικούσε από τη μία πλευρά το παλαιοκομματικό καθεστώς και η Δεξιά – με την υποστήριξη των Άγγλων -  και οι πολιτικές και κοινωνικές βλέψεις που διεκδικούσαν – ως βασικότατο κομμάτι της Αντίστασης – το ΕΑΜ και οι λοιπές αριστερές αντιστασιακές οργανώσεις.

Στις 23 Οκτωβρίου διευρύνεται η κυβέρνηση με την ένταξη πολιτικών και από άλλες, πλην του ΕΑΜ, αντιστασιακές οργανώσεις. Θα ονομασθεί «κυβέρνηση εθνικής ενότητας». Η σύνθεση:

Πρωθυπουργός                                Γ.Παπανδρέου

Εξωτερικών – Στρατιωτικών           Φ.Μανουηλίδης

Εσωτερικών                                      Π.Κανελλόπουλος

Ναυτικών                                           Π.Φικιώρης

Αεροπορίας                                       Ν.Αβραάμ

Δικαιοσύνης                                      Θεμ.Τσάτσος

Εφοδιασμού                                      Κ.Μαρούλης

Υγιεινής                                              Π.Ράλλης

Εμπορικής Ναυτιλίας                       Στ.Στεφανόπουλος

Μεταφορών                                       Δ.Λόντος

Κοινωνικής Πρόνοιας                      Α.Θεολογίτης

ΤΤΤ                                                      Π.Χατζηπάνος

Παιδείας & Εκκλησιαστικών           Αλ.Σβώλος

Οικονομικών                                     Ηλ.Τσιριμώκος

Εθνικής Οικονομίας                         Α.Ασκούτσης

Δημοσίων Έργων                            Μ.Πορφυρογένης

Εργασίας                                           Ι.Ζεύγος

Γεωργίας                                            Γ.Καρτάλης

Άνευ Χαρτοφυλακίου                       Φ.Δραγούμης

Υφ.Εξωτερικών                                 Λ.Λαμπριανίδης

Υφ.Στρατιωτικών                              Π.Γαρουφαλιάς

Υφ.Τύπου – Δικον.                           Α.Αγγελόπουλος

Υφ.Παρά τω Πρωθυπουργώ          Κ.Βλαχοθανάσης

Δύο μέρες μετά την ορκωμοσία της νέας κυβέρνησης, έφτασαν στην Αθήνα ο Άγγλος υπουργός Εξωτερικών Άντονι Ήντεν μαζί με τον στρατηγό Γουίλσον και τον ναύαρχο Κάνινγκχαμ, ενώ στις 5 Νοεμβρίου, μετά από σύσκεψη με τον στρατηγό Σκόμπυ, ο Παπανδρέου ανακοίνωσε ως καταληκτική ημερομηνία του αφοπλισμού των αντιστασιακών οργανώσεων τη 10^η Δεκεμβρίου και τον πρώτο προγραμματισμό για τη δημιουργία μιας προσωρινής εθνοφυλακής.

Ο Παπανδρέου, μετά και τη σύμφωνη γνώμη των Άγγλων, αλλά και την αποδοχή της Δεξιάς και της Αριστεράς, αποφασίζει να διορίσει αρχιστράτηγο του νέου εθνικού στρατού τον δημοκρατικό στρατηγό Αλέξανδρο Οθωναίο (πρόεδρος του στρατοδικείου που καταδίκασε τους έξι για τη Μικρασιατική Καταστροφή). Ο τελευταίος δηλώνει την επιθυμία να διορίσει ως νέο του επιτελάρχη τον στρατηγό του ΕΛΑΣ Στέφανο Σαράφη, τον οποίο είχε ως επιτελάρχη και πριν το κίνημα του 1935. Το ΕΑΜ, όπως είναι φυσικό, αποδέχεται να παραχωρήσει τον Σαράφη για τη συγκεκριμένη θέση, όμως αυτή η επιθυμία του Οθωναίου – καθώς και η θέση του πως αν διοριστεί αρχιστράτηγος θα δίνει λόγο μόνο στον πρωθυπουργό – σκοντάφτει πάνω στην κατηγορηματική άρνηση του Σκόμπυ και των Άγγλων, με αποτέλεσμα την παραίτηση του Οθωναίου στις 13 Νοεμβρίου.

Μετά την παραίτηση Οθωναίου, οι διαπραγματεύσεις ανάμεσα στην κυβέρνηση Παπανδρέου και τον ΕΑΜ γύρω από το ακανθώδες θέμα του αφοπλισμού του ΕΛΑΣ και της δημιουργίας ενός ενιαίου εθνικού στρατού γίνονται όλο και πιο πολύπλοκες, αναμειγνυόμενες ακόμα με εξίσου σημαντικά ζητήματα, όπως το πολιτειακό, το καθεστώς και ο χρόνος των επόμενων εθνικών εκλογών, ενώ τα χρονικά περιθώρια ολοένα και στενεύουν.

Οι διαπραγματεύσεις οδηγούν σε προτάσεις και αντιπροτάσεις, σε αποδοχές και αρνήσεις. Όταν για παράδειγμα, κάποια στιγμή, η κυβέρνηση Παπανδρέου αποδέχεται το αίτημα του ΕΑΜ για διάλυση της Ταξιαρχίας ου Ρίμινι, ο Τσόρτσιλ το απορρίπτει χωρίς συζήτηση, αρνούμενος να συναινέσει στη διάλυση μιας ετοιμοπόλεμης δύναμης που θα μπορούσε να του φανεί χρήσιμη στο άμεσο μέλλον.

Την ίδια στιγμή, το πολιτικό κλίμα φορτίζεται όλο και περισσότερο με συνεχόμενες διαδηλώσεις αλλά και με εμπρηστικά δημοσιεύματα στον φίλα προσκείμενο και ελεγχόμενο από κάθε παράταξη Τύπο. Στις 27 Νοεμβρίου, ο Παπανδρέου κάνει μια δήλωση χαρακτηριστική των κρίσιμων και οριακών ωρών στις οποίες είχαν οδηγήσει τη χώρα και την κυβέρνηση οι σκληρές και ακόμα αδιέξοδες διαπραγματεύσεις.

«Κατεχόμενη  από την συνείδησιν των ευθυνών μας, αγωνιζόμεθα να αποτρέψομεν τον εμφύλιον πόλεμον. Είμεθα ευγνώμονες προς εκείνους οι οποίοι είναι παραστάται των προσπαθειών μας. Αλλά καταγγέλλομεν εκείνους, οι οποίοι με ανεξήγητον ελαφρότητα, εξωθούν κάθε ημέραν προς τον εμφύλιον πόλεμον. Διότι υπάρχουν δυστυχώς και όργανα του Τύπου και μέρος της ιθυνούσης τάξεως, η οποία μας επικρίνει διότι βραδύνομεν να τον πραγματοποιήσομεν… Παραμένομεν αδιάφοροι προς την παράκρουσιν μίας μερίδος της ιθυνούσης τάξεως. Και εις το πείσμα όλων των μνηστήρων της ανωμαλίας και των προφητών της καταστροφής, αισιοδοξούμε δια το μέλλον».

Η αισιοδοξία του πρωθυπουργού, όμως, επρόκειτο πολύ σύντομα να αποδειχθεί εντελώς αβάσιμη. Η αντίστροφη μέτρηση προς τη σύγκρουση, μια αντίστροφη μέτρηση που είχε ήδη ξεκινήσει εδώ και καιρό, έφτανε σιγά σιγά προς το τέλος της.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΤΩΝ ΒΟΥΝΩΝ

Τον Μάρτιο του 1944 αρχίζει να γράφεται το πρώτο κεφάλαιο της σύγχρονης «Ελληνικής Τραγωδίας». Το ελεγχόμενο από τους κομμουνιστές ΕΑΜ ιδρύει την ΠΕΕΑ (Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης), η οποία και συγκροτεί την «Κυβέρνηση της Ελεύθερης Ελλάδας». Είναι η γνωστή ως «Κυβέρνηση των Βουνών». Πρωθυπουργός και γραμματέας (υπουργός) Εξωτερικών ο Αλέξανδρος Σβώλος. Γραμματείς (υπουργοί):

Γεωργίας                                                        Κ.Γαβριηλίδης

Εθ.Οικονομίας                                              Στ.Χατζήμπεης

Οικονομικών                                                 Αγ.Αγγελόπουλος*

Στρατιωτικών                                                Εμ.Μάντακας

Εσωτερικών                                                  Γ.Σιάντος

Κοιν.Πρόνοιας                                              Π.Κόκκαλης**

Παιδείας & Διαφωτ.                                      Μητρ.Ιωακείμ

Επισιτισμού                                                   Ευρ.Μπακιρτζής

Δικαιοσύνης                                                  Ηλίας Τσιριμώκος

Συγκοινωνιών                                               Ν.Ασκούτσης

*   Ο Άγγελος Αγγελόπουλος, καθηγητής, της γνωστής οικογένειας βιομηχάνων

** Πέτρος Κόκκαλης, πατέρας του επιχειρηματία Σωκράτη Κόκκαλη. Το όνομά του φέρει η οδός μεταξύ Μεγάρου              Μουσικής και Αμερικανικής Πρεσβείας.

Η Ελλάδα έχει πλέον τρεις κυβερνήσεις. Την κατοχική στην Αθήνα, την «ελεύθερη κυβέρνηση» του Καϊρου και την κυβέρνηση της «Ελεύθερης Ελλάδας». Με την ίδρυση της «κυβέρνησης των βουνών» θα εμφανισθούν και τα πρώτα κινήματα στο ναυτικό, την αεροπορία και τον στρατό στην Αίγυπτο. Θα κατασταλούν από τις αγγλικές δυνάμεις. Θα ακολουθήσει ευρεία εκκαθάριση από τα ΕΑΜικά στοιχεία.

Τα κινήματα οδήγησαν σε παραίτηση τον Τσουδερό. Διάδοχος του ο Σοφοκλής Βενιζέλος, με υπουργούς τους Ι.Δεμέστιχα, Γ.Ματζαβίνο, Ε.Τζανακάκη. Ο βασιλιάς Γεώργιος, ο Τσόρτσιλ και ο Ήντεν (υπουργός Εξωτερικών της Αγγλίας) του εμπιστεύονται την ηγεσία μιας κυβέρνησης, στην οποία θα επιχειρήσουν να εντάξουν και εκπροσώπους του ΕΑΜ.

Η βρετανική πρεσβεία διάλεξε τη Βηρυτό, για τη διάσκεψη και οι Έλληνες αντιπρόσωποι εγκαταστάθηκαν στο ξενοδοχείο “Bois de Boulogne” («Δάσος   της   Βουλώνης»),  σε   υψόμετρο   1.200  μέτρων   και   σε   πλήρη απομόνωση. Όλοι οι αντιπρόσωποι είχαν φθάσει στο Λίβανο από τις 13 Μαΐου 1944. Εξαιτίας αδιαθεσίας του Παπανδρέου, οι εργασίες της διάσκεψης ξεκίνησαν στις 17 του μήνα. Υπό την καθοδήγηση των Βρετανών, στο συνέδριο πάρθηκαν βαρύνουσες αποφάσεις με πιο σημαντικές τις εξής:

1.    Τη συγκρότηση κυβέρνησης εθνικής ενότητας.

2.    Την πλήρη ανασύνταξη με εθνικά και στρατιωτικά κριτήρια, των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων της Μ.Ανατολής.

3.    Την υπαγωγή στην κυβέρνηση όλων των αντιστασιακών ομάδων.

4.    Την εξασφάλιση ηρεμίας στη χώρα, προκειμένου ο λαός να αποφασίσει με γνήσιο τρόπο και υπό συνθήκες πλήρους ελευθερίας για τη μορφή του πολιτεύματος.

Συμπερασματικά, η Συμφωνία του Λιβάνου ανέδειξε στο τοποτηρητή των ελληνικών πολιτικών εξελίξεων τη Βρετανία.

Στη Συμφωνία μετείχαν: Γ.Παπανδρέου (πρωθυπουργός), Σοφ.Βενιζέλος, Π.Κανελλόπουλος. Κ.Ρέντης, Γ.Εξηντάρης, Γερ.Βασιλειάδης, Αλ.Μυλωνάς, Ι.Σοφιανόπουλος, Κ.Βεντήρης, Αν.Σταθάτος, Κ.Πυρομάγλου, Στ.Μεταξάς, Μεταξάς (υιός), Δ.Λόντος, Σπ.Θεοτόκης, Γ.Σακκαλής, Φ.Δραγούμης, Πτ.Ρούσσος, Αλ.Σβώλος, Μιλτ.Πορφυρογένης, Στ.Σαράφης, Αγ.Αγγελόπουλος, Ν.Ασκουτσής και Δ.Στρατής.

Μετά τρίμηνο η ΠΕΕΑ θα αποφασίσει να μετάσχει στην κυβέρνηση συνασπισμού του Γ.Παπανδρέου με 6 υπουργούς:

Οικονομικών                                                 Αλ.Σβώλος

Εθ.Οικονομίας                                              Ηλ.Τσιριμώκος

Γεωργίας                                                        Ι.Ζεύγος

Συγκοινωνιών                                               Ν.Ασκουτσής

Εργασίας                                                       Μ.Πορφυρογένης

Υφ.Οικονομικών                                           Αγ.Αγγελόπουλος

Οι άλλοι υπουργοί:

Δικαιοσύνης                                                  Θ.Τσάτσος

Παιδείας και Εκκ.                                          Χ.Σγουρίτσας

Δημ.Έργων                                                   Δ.Χέλμης

Προνοίας                                                       Δ.Λόντος

Εμ.Ναυτιλίας                                                 Π.Ράλλης

Ναυτικών                                                       Π.Κανελλόπουλος

Είκοσι μέρες μετά τη Συμφωνία του Λιβάνου, στις 5 Ιουνίου 1944 πραγματοποιείται η απόβαση στη Νορμανδία, η αρχή του τέλους του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου. Θα συμμετάσχουν και Έλληνες στρατιώτες. Καθοριστική, όμως, θα είναι η συμμετοχή της 3^ης Ορεινής Ταξιαρχίας εναντίον του Άξονα στο Ρίμινι της Ιταλίας (21 Σεπτεμβρίου 1944).

Ατενίζοντας το τέλος του πολέμου και την επιστροφή στην Ελλάδα, η κυβέρνηση Γ.Παπανδρέου μεταφέρεται αεροπορικώς στην κωμόπολη Κάβα ντέι Τιρένι, μεταξύ Σαλέρνο και Καζέρτας, ενώ ο Τσόρτσιλ ετοιμάζει στρατιωτική δύναμη για την Ελλάδα, με αποστολή να αποτραπεί η κατάληψη της εξουσίας από τους κομμουνιστές. Για τον ίδιο σκοπό συγκαλείται στη Καζέρτα σύσκεψη στην έδρα του Ανωτάτου Συμμαχικού Στρατηγείου υπό την προεδρία του Άγγλου αρχιστρατήγου Χένρυ Μαίντλαντ Γουίλσον. Μετείχαν ο πρωθυπουργός Γ.Παπανδρέου, και οι αρχηγοί του ΕΛΑΣ Στ.Σαράφης και του ΕΔΕΣ Ν.Ζέρβας, οι οποίοι στο μεταξύ είχαν προαχθεί από την κυβέρνηση στον βαθμό του υποστρατήγου. Τα πιο σημαντικά σημεία της συμφωνίας προέβλεπαν τα εξής:

«1. Όλαι αι ανταρτικαί ομάδες οι δρώσες εν Ελλάδι τίθενται υπό τας διαταγάς της κυβερνήσεως εθνικής ενότητος.

  2.  Η ελληνική κυβέρνησις θέτει τας δυνάμεις ταύτας υπό τας διαταγάς του στρατηγού Σκόμπυ, όστις ωνομάσθη υπό του Ανωτάτου Συμμαχικού Αρχιστρατήγου ως στρατηγός διοικών τας δυνάμεις εν Ελλάδι.

  3.  Συμφώνως προς προκήρυξιν εκδοθείσαν υπό της ελληνικής κυβερνήσεως, οι αρχηγοί των Ελλήνων ανταρτών θα απαγορεύσουν πάσαν απόπειραν των παρ’αυτοίς μονάδων ν’αναλάβουν την αρχήν ανά χείρας. Τοιαύτη πράξις θα θεωρηθή ως έγκλημα και θα τιμωρηθεί αναλόγως.

  4. Όσον αφορά τας Αθήνας, ουδεμία ενέργεια θα αναληφθή εκτός υπό τας αμέσους διαταγάς του στρατηγού Σκόμπυ».

Σε όλο το διάστημα παραμονής τους στην Καζέρτα, ο Σαράφης και ο Ζέρβας υποχρεώθηκαν από τους Άγγλους να μην απομακρύνονται από το Στρατηγείο αι να μην επικοινωνούν με κανέναν, εκτός από τον Παπανδρέου και τους υπουργούς που είχαν κληθεί να μετάσχουν στις συζητήσεις (Γιάννης Ζεύγος, Αλέξανδρος Σβώλος, Χρήστος Σγουρίτσας, Θεμιστοκλής Τσάτσος).

Στο τέλος Σεπτεμβρίου του 1944, στο Κεμπέκ του Καναδά, Ρούσβελτ και Τσόρτσιλ συμφωνούν για την αποστολή βρετανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα για τη «διασφάλιση της τάξης». Στις 9 Οκτωβρίου, Τσόρτσιλ και Στάλιν συμφωνούν να υπαχθεί η Ελλάδα στη ζώνη επιρροής της Αγγλίας. Η συμφωνία επικυρώνεται στη Γιάλτα τον Ιανουάριο του 1945.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Στο ιστόρημα αυτό υπάρχει ο διαχωρισμός των γεγονότων από τις απόψεις του συγγραφέα. Διευκολύνεται, έτσι, ο αναγνώστης να αποδεχθεί ή όχι τις διατυπωμένες απόψεις και κρίσεις.

Ξεκινά με μια μικρή και γρήγορη εξιστόρηση της σύνθεσης της πολιτικής κατάστασης κατά την περίοδο της Κατοχής...

Στον Πρόλογο, και στη σελίδα 17, αναφέρει:

ΚΑΤΟΧΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ

Στις 31 Μαΐου 1941, μετά σκληρές μάχες δέκα ημερών και σημαντικές απώλειες του αερομεταφερόμενου σώματος αλεξιπτωτιστών, η ηρωική αντίσταση των Κρητών κάμπτεται και οι Γερμανοί καταλαμβάνουν ολόκληρη την Κρήτη. Ολοκληρώνεται και η κατάκτηση της χώρας, η οποία χωρίζεται σε τρεις ζώνες κατοχής:

1.    Η γερμανική ζώνη περιλάμβανε την Αττική, την Κρήτη, την Κεντρική και Δυτική Μακεδονία καθώς και τα νησιά του Αιγαίου.

2.    Η ιταλική ζώνη περιλάμβανε την Πελοπόννησο, την Ήπειρο, τη Θεσσαλία, τη Στερεά, μέρος της Κεντρικής και Δυτικής Μακεδονίας, την Εύβοια και τα Ιόνια Νησιά.

3.    Η βουλγαρική ζώνη περιλάμβανε την Ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη.

Ενώ οι Γερμανοί προέλαυναν προς την πρωτεύουσα, ο πρωθυπουργός Αλ.Κορυζής προτιμά τον θάνατο από την υποταγή. Θα αυτοκτονήσει στις 18 Απριλίου 1941. Ο βασιλιάς θα αναθέσει τον σχηματισμό νέας κυβέρνησης στον Διοικητή της Εθνικής Τράπεζας Εμ.Τσουδερό. θα ορκιστεί στις 21 Απριλίου και στις 23 Απριλίου θα αναχωρήσει για Κρήτη και στη συνέχεια στην Αίγυπτο με τη βασιλική οικογένεια.

Η Αίγυπτος ελέγχονταν από τους Άγγλους, οι οποίοι μετείχαν και στην Αντίσταση κατά των Γερμανών στην Ελλάδα με 50.000 περίπου άνδρες. Με σκοπό να συνεχίσουν τον πολιτικό έλεγχο της χώρας, μετά την ιταλογερμανική κατοχή, είχαν σχεδιάσει την εγκατάσταση στην Αίγυπτο της νόμιμης πολιτειακής και πολιτικής εξουσίας, αλλά και της ηγεσίας των ενόπλων δυνάμεων , ώστε να επιστρέψουν «αλώβητοι» στην Ελλάδα.

Στην Αθήνα, οι Γερμανοί εγκατέστησαν την κυβέρνηση του στρατηγού Γ.Τσολάκογλου, ο οποίος είχε υπογράψει και τα πρωτόκολλα συνθηκολόγησης. Ο στρατηγός δεν είχε πολιτικά ερείσματα. Ακόμα και οι ηγέτες των αστικών κομμάτων αρνούνται να στηρίξουν την κυβέρνηση των «Κουϊσλιγκς». Πολλοί θα διαφύγουν στην Αίγυπτο, όπου σύντομα θα εμφανισθούν φαινόμενα πολιτικής αντιπαράθεσης και κινήματα στις ένοπλες δυνάμεις.

Το πολιτικό κενό στην Ελλάδα θα καλύψουν, από τις πρώτες μέρες της Κατοχής, οι αντιστασιακές οργανώσεις. Στις 9 Σεπτεμβρίου ιδρύεται στην Αθήνα ο Εθνικός Δημοκρατικός Σύνδεσμος (ΕΔΕΣ) ως πολιτική οργάνωση από βενιζελικούς αξιωματικούς με επίτιμο αρχηγό τον Νικόλαο Πλαστήρα. Ουσιαστικός αρχηγός είναι ο Ναπολέων Ζέρβας και υπαρχηγός ο Κομνηνός Πυρομάγλου.

Στις 27 Σεπτεμβρίου, το ΚΚΕ μαζί με το Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΣΚΕ), την Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας (ΕΛΔ) και το Αγροτικό Κόμμα Ελλάδας (ΑΚΕ) ιδρύουν το ΕΑΜ. (Η ηγεσία του ΚΚΕ αποφάσισε την είσοδο στην Αντίσταση, αφότου ο Χίτλερ παραβίασε το Σύμφωνο Ρίμπεντροφ – Μολότοφ). Στις 16 Φεβρουαρίου ιδρύεται ο Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός (ΕΛΑΣ). Την οργάνωση του ΕΛΑΣ στην ύπαιθρο αναλαμβάνει ο Άρης Βελουχιώτης. Την ίδια περίοδο ιδρύεται και η Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωση (ΕΚΚΑ), από τους Γ.Καρτάλη, τον συνταγματάρχη Δ.Ψαρρό και τον Α.Καψαλόπουλο.

Ταυτόχρονα το αγγλικό στρατηγείο της Μέσης Ανατολής, που ήταν από την αρχή ενήμερο για τη δημιουργία του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ άρχισε να διερευνά μέσω των αγγλικών μυστικών υπηρεσιών του SOE (Special Operation Executive) και των ανθρώπων του στην Ελλάδα, τη δυνατότητα δημιουργίας Αντάρτικου από αξιωματικούς και δυναμικό που δεν θα είχε σχέσεις με το ΕΑΜ και τον αριστερό συνασπισμό και έτσι μετακατοχικά δεν θα δημιουργούνταν τυχόν συνθήκες απειλής του κοινωνικοπολιτικού κατεστημένου. Έτσι, υποστηρίχθηκε και προωθήθηκε η επιλογή του Ζέρβα και του ΕΔΕΣ.

Το φθινόπωρο του 1942, με την αποστολή των πρώτων βρετανικών συνδέσμων και ομάδων, που θα αναλάβουν την ενίσχυση των αντάρτικων ομάδων με στρατιωτικό υλικό, χρήματα και τεχνογνωσία, αρχίζει ουσιαστικά η δεύτερη περίοδος της ελληνικής Αντίστασης.

Έτσι, στις 30 Σεπτεμβρίου 1942, θα πέσουν στην περιοχή της Γκιώνας ο Βρετανός ταξίαρχος Έντι Μάγιερς και η ομάδα των σαμποτέρ που θα οργανώσουν την ανατίναξη στον Γοργοπόταμο. Αρχηγός της επιχείρησης ορίστηκε ο ταξίαρχος Έντι Μάγιερς και υπαρχηγός ο Κρις Γουντχάουζ. Στις 4 Σεπτεμβρίου, ο σύνδεσμος του βρετανικού στρατηγείου της Μέσης Ανατολής «Προμηθέας» έλαβε μήνυμα από το αρχηγείο του Καϊρου πως η καταστροφή της σιδηροδρομικής γραμμής Θεσσαλονίκης – Αθήνας θεωρούνταν αποφασιστικής σημασίας για τις εξελίξεις στο Βορειοαφρικανικό Μέτωπο.

Στις 25 Νοεμβρίου 1942 ανατινάζεται από άντρες του ΕΛΑΣ/ΕΔΕΣ/ΑΓΓΛΟΥΣ η γέφυρα του Γοργοπόταμου. Ήταν η πλέον επιτυχημένη επιχείρηση σαμποτάζ μέχρι εκείνη τη στιγμή στην Ευρώπη. Πολλοί ιστορικοί και αναλυτές αμφισβητούν την στρατηγική σημασία της ανατίναξης της γέφυρας σε σχέση με τις εξελίξεις στο Μέτωπο της Βορείου Αφρικής. Αντίθετα, ο Γουντχάουζ, στο βιβλίο του «Το Μήλος της Έριδος», αναφέρει πως «η καταστροφή της γέφυρας του Γοργοπόταμου διέκοψε προσωρινά τη χρήση της μοναδικής σιδηροδρομικής γραμμής που διέσχιζε την Ελλάδα, κάνοντας έτσι αδύνατο τον ανεφοδιασμό του Ρόμελ στην Αφρική και τη μεταφορά εργατών στη Γερμανία». Το ανακοινωθέν της Ανώτατης Διοίκησης της Βέρμαχτ ανέφερε πως «Τη νύχτα της 25^ης προς 26^η Νοεμβρίου, συμμορία 200 ανδρών ανατίναξε τη γέφυρα του Γοργοπόταμου νοτίως του Λιανοκλαδίου. Η σιδηροδρομική γραμμή Θεσσαλονίκης – Αθηνών διεκόπη, κατά πάσα πιθανότητα, τουλάχιστον για μια εβδομάδα».

Στην Αθήνα την κατοχική κυβέρνηση Τσολάκογλου διαδέχεται η κυβέρνηση του καθηγητή Γ.Λογοθετόπουλου.

Η ελεύθερη κυβέρνηση μοιράζεται μεταξύ Λονδίνου και Καϊρου. Στο Λονδίνο θα εγκατασταθεί ο πρωθυπουργός Εμ.Τσουδερός με τους υπουργούς Κ.Βαρβαρέσο, Στ.Δημητρακάκη, Γ.Μαντζαβίνο και τον υφυπουργό Εξωτερικών Αθ.Αγνίδη. Στο Κάιρο θα παραμείνουν ο αντιπρόεδρος και υπουργός Άμυνας Π.Κανελλόπουλος και οι υπουργοί Ναυτικών Επ.Καββαδίας, Αεροπορίας Π.Νικολαϊδης και Πρόνοιας Επ.Τσέλος.

Οι δυνάμεις του πυροβολικού και πεζικού που είχαν διαφύγει στην Αίγυπτο ανασυντίθεται και συγκροτούν την Ταξιαρχία της Ερήμου, με διοικητή τον ταξίαρχο Παυσανία Κατσώτα. Την πρώτη μάχη θα την δώσει εναντίον των Γερμανών στο Ελ Αλαμέιν, όπου θα πέσουν και οι πρώτοι Έλληνες νεκροί .

Στην Ελλάδα ο στρατηγός Στ.Σαράφης επιχειρεί να συγκροτήσει αντάρτικο σώμα, αλλά παγιδεύεται και συλλαμβάνεται από τον κομμουνιστή Κ.Γυφτοδήμο και θα αναγκαστεί να προσχωρήσει στον ΕΛΑΣ. Την ίδια εποχή ιδρύεται και η ΕΠΟΝ, η νεολαία του ΕΑΜ. Και το πρώτο θύμα του εμφυλίου μεταξύ των αντάρτικων ομάδων, ο συνταγματάρχης Ψαρρός, αρχηγός της ΕΚΚΑ, από αντάρτες του ΕΛΑΣ.

Στις 7 απριλίου1943 μια ακόμη κατοχική κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον Ιωάννη Ράλλη, στέλεχος του Λαϊκού Κόμματος.

Τον Οκτώβριο 1943 ο Γ.Σιάντος, ουσιαστικός ηγέτης του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, εγκαθίσταται στα βουνά. Αρχίζει τον πόλεμο κατά του ΕΔΕΣ. Τα πρώτα σπέρματα του διαχωρισμού των Ελλήνων σε κομμουνιστές και εθνικόφρονες… Τότε, θα ιδρυθούν και τα περίφημα Τάγματα Ασφαλείας, φόβος και τρόμος όχι μόνο των κομμουνιστών αλλά και των προοδευτικών πολιτών που είχαν ενταχθεί στο ΕΑΜ, με μόνο σκοπό την αντίσταση κατά των Γερμανών.

Οι Άγγλοι παρεμβαίνουν για να αποτρέψουν την κλιμάκωση της εμφύλιας αντιπαράθεσης ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ. Είχαν, πλέον, και την έγκριση του Στάλιν και του Ρούζβελτ, οι οποίοι, στη Διάσκεψη της Τεχεράνης (28 Νοεμβρίου 1943) είχαν συμφωνήσει με τον Τσόρτσιλ να υπαχθεί η Ελλάδα στη ζώνη επιρροής της Αγγλίας. Για τη συμφιλίωση παρενέβη και η Μόσχα. Έτσι, τον Φεβρουάριο του 1944, υπογράφηκε η ανακωχή μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ, παρουσία των Άγγλων Γουντχάουζ και Γουάινς.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΤΡΗΣ: Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΝΕΟΦΑΣΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η ΜΠΑΛΑΝΤΑ ΤΗΣ ΦΡΙΚΗΣ (μέρος 4ο)

23 Ιανουαρίου 1968: Είμαι πάλι στο δικό μου σπίτι της οδού Χάρητος. Με άφησαν ελεύθερη την άλλη μέρα των Χριστουγέννων. Τη φοβερή εκείνη νύχτα της 12ης Δεκεμβρίου με κουβάλησαν με μια κουβέρτα από την ταράτσα όχι στο κελί μου, αλλά σ'ένα από τα απομονωτήρια του υπογείου. Εκεί που καταλήγει η τρύπα του θανάτου από το πλυ­σταριό. Εδώ ο αέρας είναι λίγος, η ατμόσφαιρα πνιγερή. Το πάτωμα δεν έχει τσιμέντο.

Όταν με άδειασαν από την κουβέρτα στο κελί το γυ­μνό πληγιασμένο κορμί μου ανακατεύθηκε με τη γλίτσα και τα πεταμένα ρούχα μου. Ήταν λάσπη που μύριζε αί­μα και ακαθαρσίες. Το μάκρος του κελιού μόλις έπαιρνε το σώμα μου, αν είχα διπλωμένα τα πόδια. Ήμουνα όμως χωρίς χειροπέδες κι έτσι μπόρεσα να ντυθώ, να κρατάω τη μύτη μου και ν' αναπνέω με το στόμα. Στα πρώτα δέκα λεπτά, παρά τους πόνους, την αιμορραγία και την εξά­ντληση, στεκόμουνα ορθή. Αυτή η βρόμικη λάσπη μού έφερ­νε εμετό. Και ο εμετός γινότανε το επίστρωμα της λάσπης. Δεν άντεξα για πολύ. Έπεσα κάτω και παραδόθηκα άνευ όρων στη λάσπη και στους εμετούς. Έζησα εκεί ως τις 26 Δεκεμβρίου.

Αλλά δεν με βασάνισαν άλλο. Και δεν ξαναείδα ούτε τον Καραπαναγιώτη, ούτε τους άλλους, ούτε τον βιαστή μου.

Στις 26 το μεσημέρι ένας αστυφύλακας με στολή με πή­γε στο γραφείο του Λάμπρου. Μέσα στο γραφείο αντίκρι­σα τον πατέρα μου. Κράτησα τους λυγμούς μου. Δεν ήθε­λα να δώσω ικανοποίηση στον κύριο διοικητή που στεκότανε όρθιος. Ο πατέρας μπροστά στο φάντασμα που έβλεπε εί­χε καταρρεύσει.

"Είσαι ελεύθερη", είπε ψυχρά ο Λάμπρου.

Και να 'μαι πάλι από τη φρίκη της Μπουμπουλίνας στη θαλπωρή και στις ανέσεις του πατρικού σπιτιού.

Η μητέρα ήταν ακόμη στην κλινική. Είχε πάθει καρ­διακή προσβολή την ημέρα που έμαθε ότι μ' έπιασαν. Ο πατέρας είπε ότι ήταν θαύμα που σώθηκε. Σε τρεις μέρες γύρισε σπίτι. Εμένα με εξέτασε συμβούλιο γιατρών και με υπέβαλε σε πολύπλευρη συστηματική θεραπεία. Το κά­ψιμο του μηρού έχει αφήσει μια βαθιά ουλή. Πιο απο­κρουστική είναι η πληγή του στήθους. Είχε αρχίσει μόλυν­ση και χρειάστηκε να εγχειριστώ. Μου κόψανε το μισό στήθος. Ο αριστερός ώμος είχε υποστεί εξάρθρωση από το κρέμασμα. Ένα σπασμένο πλευρό μπήκε σε νάρθηκα. Έχω συνεχείς ιλίγγους και μου κάνουν ηλεκτροθεραπεία.

Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη πιο φοβερό και αγιάτρευτο. Σήμερα το πρωί βεβαιώθηκα οριστικά ότι είμαι έγκυος. Έχω μέσα στα σπλάχνα μου το σπόρο της απαί­σιας εκείνης νύχτας.

Δεν έχω πει σε κανένα αυτή την ιστορία. Η μητέρα και ο πατέρας θα πέθαιναν από ντροπή. Τι έπρεπε όμως να κάνω με τον Μανώλη;

Ο πατέρας τού είχε γράψει για τη σύλληψή μου. Και μ' ένα τηλεγράφημά μου "Είμαστε όλοι καλά. Ηλέκτρα" τού έδωσα να καταλάβει ότι είμαι ελεύθερη ζωντανή. Πήρα γράμματά του που εξέφραζαν αγωνία για την υγεία μου και μου έδιναν κουράγιο. Εξακολουθούσε να με αγαπάει βαθιά και αληθινά. Αλλά εγώ τι να του γράψω; Πώς να τον πληγώσω λέγοντας ότι είμαι έγκυος και πρόκειται να φέρω στον κόσμο μια ζωή που δεν είναι δική του; Νύχτες και νύχτες τυραννήθηκα μ' αυτή τη σκέψη. Κι ακόμη τυραννιέμαι....

Οι μέρες κυλάνε άδειες. Από την πρώτη μέρα που μ'άφησαν, με την εμπειρία της παρανομίας ερευνούσα από το άνοιγμα της κουρτίνας τον δρόμο. Τις πρώτες μέρες δεν έβλεπα καμιά απολύτως ύποπτη κίνηση. Ένα σούρουπο θέλοντας να δοκιμάσω τις δυνάμεις μου ξεκίνησα με τα πόδια για την οδό Χάρητος. Σε τι κατάσταση να βρισκό­ταν άραγε το σπίτι μου; Στρίβοντας στη γωνιά σταμάτη­σα σ' ένα περίπτερο ν'αγοράσω κάτι. Ενώ πλήρωνα κοι­τάζοντας προς τη γωνιά του δρόμου είδα να ξεπροβάλει ένα "μούτρο". Τον θυμήθηκα αμέσως. Τον είχα δει τη νύ­χτα που με πρωτοπήγαν στην Μπουμπουλίνας να κατεβαίνει, μαζί με άλλους, τη σκάλα, κρατώντας βιβλία στο χέρι. Προχώρησα κι έπειτα από τρία τετράγωνα σταμά­τησα σε μια βιτρίνα. Ο "τύπος" ερχότανε, δήθεν αμέριμνος, από πίσω μου. Τώρα δεν είχα καμιά αμφιβολία.

Φτάνοντας στην πολυκατοικία της Χάρητος η θυρωρός καθώς με αντίκρισε μόνο που δεν λιποθύμησε. Άνοιξα το διαμέρισμά μου και είδα την εικόνα της καταστροφής. Τη νύχτα που είχαν έρθει και τους ξέφυγα από την πόρτα υπηρεσίας, τα έκαναν από τη λύσσα τους γης Μαδιάμ. Έπιπλα, καθρέφτες, κρεβάτια σπασμένα. Τα χαλιά σκι­σμένα με ξυραφάκια. Τα βιβλία φύλλο φύλλο. Τα ρούχα μου έλειπαν.

Όταν γύρισα στο πατρικό σπίτι, εξήγησα στους δικούς μου την καταστροφή. Ο πατέρας με παρηγόρησε λέγοντας ότι σε λίγες μέρες όλα θα ήσαν όπως πριν. Θυμάμαι ότι ακούγοντας τη φράση "όπως πριν", έβαλα τα κλάματα. Κλείστηκα στην κάμαρά μου και για πρώτη φορά άφησα τον συγκρατημένο εαυτό μου να ξεσπάσει. Έκλαιγα βου­βά ώρες ολόκληρες. Όχι, ποτέ πια για μένα δεν θα ξανα­γίνει η ζωή όπως ήταν "πριν". Η ταράτσα ίσως με τα χρό­νια ξεχαστεί. Αλλά το έμβρυο που έχω στα σπλάχνα μου, τα χρυσά δόντια με το κομμένο χείλος που δάγκωναν το πληγωμένο στήθος, όχι αυτά δεν θα σβήσουν ποτέ. Θα ήταν οι παντοτινοί αχώριστοι εφιάλτες μου.

Παρά τις αντιρρήσεις των γονιών μου μετακόμισα στο σπίτι μου. Ο καημένος ο πατέρας το είχε κάνει πιο όμορ­φο από "πριν". Πρώτη μου δουλειά ήταν να κατέβω τη νύ­χτα στον κήπο και να κοιτάξω για το θαμμένο σιδερένιο κουτί. Ήταν στη θέση του. Φίλησα το χώμα που ήταν κολ­λημένο απάνω του. Το χάιδεψα σαν ένα πιστό και ανεκτί­μητο σύντροφο. Να ο προορισμός της ζωής μου. Θα το πλουτίσω με υλικό, θα το πλουτίζω κάθε μέρα. Και κά­ποια μέρα. μέσα από το πολύτιμο κουτί, θα ζωντανέψει το χρονικό της θεομηνίας.

Όχι. δεν είμαι φιλόδοξη. Είμαι μια απλή πονεμένη γυ­ναίκα που θέλει να κάνει το χρέος της προς τους άλλους ανθρώπους σ'όποια φυλή ή θρησκεία κι αν ανήκουν. Χω­ρίς να έχω ιδέα από φιλοσοφία και κοσμοθεωρίες, το έν­στικτο μου λέει ότι η πυρκαγιά που φούντωσε στην πατρί­δα μου είναι το προγεφύρωμα ενός καινούργιου φασισμού, που αν δεν σβήσει οι φλόγες της θ'απλωθούν σ' όλη την Ευρώπη. Και όχι μόνο στην Ευρώπη. Οι Ιταλοί και οι Σκαν­διναβοί και οι Ολλανδοί δείχνουν ότι έχουν συνείδηση του κινδύνου που τους απειλεί. Οι άλλοι όμως Ευρωπαίοι - και οι Αμερικανοί - όχι ακόμη. Μα αυτού του είδους η φωτιά δεν λογαριάζει σύνορα και ωκεανούς. Στον σημερινό κόσμο κανένας δεν είναι απρόσβλητος. Μόνο το ξύπνημα των ανθρώπων θα σταματήσει την αυτοκαταστροφή τους. Πρέ­πει να ξυπνήσουν τώρα, για να μην ξυπνήσουν μια μέρα τρομαγμένοι και από τα ζεστά τους κρεβάτια βρεθούν στα σφραγισμένα βαγόνια που πήγαιναν τους Εβραίους στα κρεματόρια. Τα Πεντάγωνα σ’όλες τις χώρες εκτρέφουν θηρία. Συνταγματάρχες. Καραπαναγιώτηδες. Φώτηδες. Και τα θηρία καραδοκούν την ευκαιρία να χιμήξουν στους λαούς, όπως χιμούσαν πάνω μου στην ταράτσα της Μπουμπουλίνας. Και το αναμμένο τσιγάρο πάνω στο στήθος μιας γυναίκας σαλεύει το λογικό το ίδιο στην Ελληνίδα, και στη Βιετναμέζα και στην Τσεχοσλοβάκα, μα και στην Αμε­ρικάνα. Ο πόνος είναι κι αυτός αδιαίρετος..

...Στο υπογειάκι που ζούσα όταν πιάστηκα υπάρχει θαμμένο ένα μικρότερο κουτί με υλικό. Το νοίκι είναι πλη­ρωμένο και μπορώ να πάω. Αλλά το "μούτρο" που με πα­ρακολουθεί; Ευτυχώς βρήκα τη λύση του προβλήματος. Εκτός από τους γονείς μου, η πρώτη επίσκεψη που είχα ήταν της Νέλλης. Πέσαμε η μία στην αγκαλιά της άλλης και κλάψαμε πολύ.

Απέφευγα να της πω ότι θα μπορούσε να ξύσει την πά­ντα ανοιχτή πληγή της. Μόνη της μου είπε τη συνέχεια της ιστορίας της. Τα δύο παλικάρια που είχε δώσει τα ονόμα­τα τους πιάστηκαν και βασανίστηκαν. Ο ένας δεν μίλησε. Πέρασε από στρατοδικείο κι έφαγε δέκα χρόνια φυλακή. Ο άλλος μίλησε και είπε το μοναδικό όνομα που ήξερε. Αλλά το "όνομα" αυτό πρόλαβε κι έφυγε στο εξωτερικό. Έτσι, η αλυσίδα είχε κοπεί. Η Νέλλη υπέφερε ακόμη. Οι αναμνήσεις την τυραννούσαν. Αλλά δεν ήταν η νεκρή ψυ­χή που είχα αντικρίσει εδώ και μερικούς μήνες.

Της ζήτησα να πάει στο υπογειάκι και να ξεθάψει το κουτί με το υλικό. Της εξήγησα ότι η αποστολή αυτή εί­χε τους κινδύνους της. Η Νέλλη τα κατάφερε θαυμάσια. Το μικρό κουτί ήρθε στα χέρια μου και θάφτηκε δίπλα στο μεγάλο.

Οι μέρες και οι μήνες της σκλαβιάς κυλάνε. Και τα δύο σιδερένια κουτιά γεμίζουν. Και το γέμισμα των κουτιών σημαίνει ότι τα κολαστήρια δουλεύουν, αλλά και η αντί­σταση δυναμώνει. Ξέρεις, κύριε Λάμπρου, πόσες συνει­δήσεις ξύπνησαν τα εγκλήματά σου, πόσα αντρειωμένα παλικάρια έχεις προσφέρει στον αγώνα;

21 Απριλίου 1968: Σήμερα είναι η πρώτη επέτειος της σκλα­βιάς. Από τη βεράντα του σπιτιού μου αντικρίζω την ει­κόνα του πανηγυρισμού. Συνεργεία αστυφυλάκων περι­τρέχουν την πόλη και σημειώνουν τα σπίτια που δεν έχουν αναρτήσει σημαία. Αύριο θα κληθούν στην Μπουμπουλίνας να μάθουν να σέβονται τη γιορτή της Χούντας. Το ρα­διόφωνο μεταδίδει θούρια και δοξολογίες. Χαμηλώνω την ένταση και γυρίζω τη βελόνα στο Λονδίνο. Το Μπι-Μπι-Σι περιγράφει διαδηλώσεις που έγιναν στα μεγάλα κέντρα της Ευρώπης και της Αμερικής εναντίον της δικτατορίας στην Ελλάδα. Δάκρυα κυλάνε από τα μάτια μου. Ο εκ­φωνητής ενός άλλου σταθμού μεταδίδει ότι φοιτητές και φοιτήτριες σε 80 ευρωπαϊκά και 41 αμερικανικά πανεπι­στήμια διέκοψαν τα μαθήματά τους για να εκδηλώσουν αλ­ληλεγγύη προς τον ελληνικό λαό. Αθάνατη σπουδαστική νεολαία, λουλούδι της κοινωνίας και ελπίδα της ανθρωπό­τητας. Συνέχισε τις ωραίες παραδόσεις σου, ξύπνησε και τον υπόλοιπο κόσμο. Γυρίζω τη βελόνα στο Λονδίνο. Με­ταδίδει μια περίληψη από μήνυμα του Ανδρέα Παπαν­δρέου. Προσπαθώ να θυμηθώ τη μορφή του όπως την είχα δει σε φωτογραφίες των εφημερίδων. Ναι, ένας πολύ γοη­τευτικός άντρας, με το στοχαστικό βλέμμα του σοφού. Ας μη τον συμπαθεί ο πατέρας, ο Ανδρέας είναι ένας σπου­δαίος άνθρωπος. Ο λαός τον ελάτρευε. (Γιατί όμως λέω ότι τον ελάτρευε; Δεν τον λατρεύει τώρα;) Θυμάμαι που μόλις είχα λυτρωθεί από την Μπουμπουλίνας, όταν άκου­σα ή διάβασα ότι ο Ανδρέας είναι ελεύθερος και έφυγε στο εξωτερικό. Η φυλάκιση και η απειλή εκτελέσεώς του εί­χαν προκαλέσει παγκόσμια συγκίνηση. Στο Νιουσγουηκ έχω διαβάσει όλη την ιστορία της απελευθερώσεως του Ανδρέα Παπανδρέου, τις δραστηριότητες του Γκαλμπραίηθ και τέλος την προσωπική παρέμβαση του Τζόνσον. Όλα αυτά ήταν ωραία και τα κατάλαβα. Εκείνο που το φτωχό μου μυαλό δεν κατάλαβε ποτέ ήταν γιατί ο Ανδρέας έφυ­γε και ζει στο εξωτερικό. Η θέση του ήταν στην Ελλάδα, εδώ κοντά στον μαρτυρικό λαό που τον είχε αποθεώσει. Ένας λαός που ανεβαίνει στην ταράτσα δεν του αρέσει να ξέρει ότι ο αρχηγός του κοιμάται στα μαλακά κρεβάτια της Στοκχόλμης ή του Παρισιού. Ίσως η αναχώρηση του Ανδρέα από την Ελλάδα να αποδειχτεί κάποτε σπουδαία πολιτι­κή πράξη. Δεν θ'αποδειχτεί όμως ποτέ σωστή ενέργεια αρχηγού. Και μπορεί το μέλλον να του επιφυλάσσει ένα σημαντικό πολιτικό ρόλο. Όχι όμως το φωτοστέφανο του αρχηγού του λαού.

ΗΛΕΚΤΡΑ ΠΑΠΑ

Υ.Γ. Τώρα που ξαναδιάβασα το γράμμα μου πρόσεξα ότι αφήνει ειδικά στον Αμερικανό αναγνώστη μια πικρόχολη γεύση. Δεν ήταν αυτή η πρόθεση μου. Όλοι οι Έλληνες τρέ­φουν αγάπη και θαυμασμό για τον αμερικανικό λαό. Οι μεγαλύτεροι από μένα θυμούνται με ευγνωμοσύνη τους θρύλους των αμερικανικών στρατευμάτων, που στον Β' Πα­γκόσμιο Πόλεμο, ίδιες στρατιές αγγέλων με ρομφαίες, ξε­κίνησαν από την άλλη άκρη του Ατλαντικού και βοήθησαν στο λύτρωμα της σκλαβωμένης Ευρώπης από την κατάρα του ναζισμού. Η αλλαγή στα αισθήματα μας άρχισε με τη Χιροσίμα. Έπειτα ήρθε το Δόγμα Τρούμαν. που μας αγό­ρασε από την Αγγλία. Και από τότε η μοίρα της πατρίδας μου χαράσσεται από τους ψυχρούς εγκέφαλους του NATO, του Σταίητ Ντιπάρτμεντ. του Πενταγώνου και της CIA, που εμάς, τον ελληνικό λαό, μας βλέπουν όχι σαν μια κοι­νωνία ανθρώπων, αλλά σαν ένα πιόνι της παγκόσμιας στρα­τηγικής τους. Μα σε τι διαφέρει αυτό από το δουλεμπόριο των περασμένων αιώνων; Και πάλι δεν τα'χουμε μαζί σας. Ξέρουμε ότι ο αμερικανικός λαός έχει μια ηθική αγνότητα, μια θαυμαστή ειλικρίνεια, αλλά και μια - μη σας κακοφανεί - παιδική πολιτική ανωριμότητα. Οι ηγέτες σας, παρασυρμένοι από τον δαίμονα της δυνάμεως, κατρακυλάνε κάθε μέρα και περισσότερο προς τα είδωλα των μεγάλων αυτοκατεστραμμένων αυτοκρατοριών. Κοιτάξτε στη δια­δρομή της Ιστορίας την τύχη που είχαν οι ιμπεριαλιστικές δυνάμεις. Η Περσία του Δαρείου, η Μακεδονία του Αλε­ξάνδρου, η Ρώμη των Καισάρων, η Βενετία των Δόγηδων και τελευταία η Γερμανία του Χίτλερ. Όλες έγιναν το φό­βητρο της οικουμένης. Αλλά και όλες κατέρρευσαν από την αλαζονεία και την απληστία τους. Σεις όμως, ο αμερι­κανικός λαός, διαθέτετε ακόμη (προσέξτε αυτό το «ακό­μη») το μεγάλο όπλο της δημοκρατίας, που δεν το είχαν οι λαοί των ρημαγμένων αυτοκρατοριών. Συγκρατείστε τους ηγέτες σας από τον κατήφορο. Στο κρίσιμο σταυροδρόμι της σήμερα ξαναγίνετε οι άγγελοι του καλού. Ξαναδώστε στην Ελλάδα μας την ελευθερία που της αφαιρέσατε...