ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Ο Παναμάς του ΟΛΠ

Την τριμερή κυβέρνηση της Αθήνας, που φαινόταν σταθερή με την άνετη πλειοψηφία της, δεν θα την κλόνιζαν τα εξωτερικά προβλήματα. Παρότι οι Αμερικανοί είχαν οπωσδήποτε από τότε ανά­μειξη στις προετοιμασίες για τη συγκρότηση του νέου κόμματος της Δεξιάς, ο νέος - και στην ηλικία - πρεσβευτής των Ηνωμένων Πολιτειών Τζον Πιουριφόυ, που έφτασε τα τέλη Σεπτεμβρίου στην Αθήνα, ήταν ευχαριστημένος με τον πρωθυπουργό Σοφοκλή Βε­νιζέλο. Αλλά κι ο πρωθυπουργός δεν φαινόταν δυσαρεστημένος, τουλάχιστον στην αρχή, με τον Πιουριφόυ, που, σε λίγο, με το ύφος του σκληρού γόη αμερικανικών ταινιών, θα εισβάλει στη δημόσια ζωή της χώρας μας με αξιώσεις προτέκτορα:

«Η εντύπωσίς μου από την πρώτη συνομιλία μου με τον κ. Πιουριφόυ - θα δηλώσει στις 27 Σεπτεμβρίου ο Βενιζέλος - είναι αρίστη. Ο νέος Αμερικανός πρεσβευτής έρχεται με τας καλυτέρας διαθέσεις».

Αλλά την ειδυλλιακή ατμόσφαιρα - και ιδίως το ειδύλλιο των τριών κυβερνητικών κομμάτων - ήλθε να την ταράξει η αποκά­λυψη του μεγαλύτερου σκανδάλου της τετραετίας: Ένας ει­σπράκτορας του ΟΛΠ, ο Ν.Δ. ομολόγησε καταχρήσεις στον ορ­γανισμό, με πλαστογραφήσεις διπλοτύπων και άλλες μεθόδους. Οι καταχρήσεις τελικά υπολογίστηκαν στο ποσό των εφτάμισι δισεκατομμυρίων δραχμών της εποχής εκείνης. Η αποκάλυψη του σκανδάλου ήταν μεγάλο πλήγμα για το Λαϊκό Κόμμα και προσωπικά για τον Κ.Τσαλδάρη: Ο Ν.Δ. ήταν κομματικός παράγοντας του Τσαλδάρη, έβγαζε φιλική προς τους Λαϊκούς εφη­μερίδα (Η φωνή του αγρότη) και είχε αποσπαστεί ένα διάστημα στο ιδιαίτερο γραφείο του αρχηγού του Λαϊκού Κόμματος.

Σε λίγες μέρες, είχαν συλληφθεί δεκαπέντε περίπου πρόσω­πα για την υπόθεση των καταχρήσεων και, ανάμεσα σ'αυτούς, ανώτατοι υπάλληλοι του Οργανισμού Λιμένος Πειραιώς. Στην επί­θεση κατά του Λαϊκού Κόμματος για το σκάνδαλο πρωτοστα­τούσαν Το Βήμα και Τα Νέα. Ο Τσαλδάρης, με πίεση των κυριό­τερων παραγόντων του κόμματος του, που πιθανότατα ήθελαν να ξεκαθαριστεί η κατάσταση, υπέβαλε μήνυση κατά τού Βήματος, γιατί μια πληροφορία της εφημερίδας την θεώρησε υπαινιγ­μό για προσωπική του ανάμειξη στο σκάνδαλο. Η δίκη κράτησε τέσσερις μέρες και πήρε πολιτικό χαραχτήρα. Στη διάρκεια της αγορεύσεως του συνηγόρου του Βήματος Παυσανία Λυκουρέζου, φίλου του Μαρκεζίνη και αργότερα βασικού στελέχους στην κυ­βέρνηση Παπάγου, ο Τσαλδάρης αποχώρησε από την αίθουσα του δικαστηρίου. Τελικά, το δικαστήριο καταδίκασε τον ιδιοκτήτη της εφημερίδας Δημήτρη Λαμπράκη και τον διευθυντή της, Γιώργο Συριώτη, σε δίμηνη φυλάκιση για απλή δυσφήμηση. Ο Κ.Τσαλδάρης πήρε προσωπική ικανοποίηση. Πολιτικά όμως η νίκη ήταν πύρρειος. Είχε φτάσει το τέλος του ιστορικού Λαϊκού Κόμματος. Θα γίνει γρήγορα φανερό πως εκμεταλλεύονταν τα αμαρτήματα και τη φθορά του και συνέβαλαν στην πτώση του και οι παράγο­ντες εκείνοι που προετοίμαζαν το νέο κόμμα της Δεξιάς με επι­κεφαλής τον Παπάγο.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Στρατοδικεία, εκτοπίσεις

Αλλά και στους άλλους τομείς των δημοσίων ελευθεριών η κατά­σταση έχει επιδεινωθεί. Στις 24 Αυγούστου, με ένταλμα του β.επιτρόπου, αστυνομικοί της Γενικής Ασφάλειας πιάνουν τον υπεύ­θυνο της εφημερίδας Δημοκρατικός Τύπος, οργάνου της Ενώσεως Δημοκρατικών Αριστερών του Τ.Σοφιανόπουλου. Ν.Ρίτση, για δημοσίευμα σχετικό με βασανιστήρια εις βάρος ανηλίκων πολιτι­κών κρατουμένων, στις φυλακές Κηφισιάς, στην περίοδο του Εμφυ­λίου Πολέμου (Δημοκρατικός Τύπος, 20 και 27 Αυγούστου 1950). «Κατά λάθος» μάλιστα πιάνουν και τον διευθυντή και τον υπεύ­θυνο του τυπογραφείου της εφημερίδας της Άκρας Αριστεράς Δη­μοκρατικός. Ώσπου να διαπιστωθεί το «λάθος», ο διευθυντής του Δημοκρατικού Διονύσης Χριστάκος, που είναι και βουλευτής, και ο υπεύθυνος του τυπογραφείου μένουν αρκετές ώρες στα κρατητήρια (Δημοκρατικός, 25 Αυγούστου 1950).

Σε λίγες μέρες, έκτακτα στρατοδικεία έχουν καταδικάσει σε θάνατο για παράβαση του Α.Ν. 509 πολλά ακόμα μέλη του ΚΚΕ, καθώς και δύο στελέχη και πολιτευτές του ΣΚΕΛΔ. Σε ένδειξη διαμαρτυρίας για τις καταδίκες των δύο στελεχών του, το ΣΚΕΛΔ δεν παίρνει μέρος στις συζητήσεις για τις προγραμματικές δηλώσεις της κυβερνήσεως και ο πρόεδρος του Αλέξανδρος Σβώλος στέλνει στο προεδρείο της Βουλής σχετική δήλωση, στην οποία καταγγέλλει ότι «πλήττεται βαρύτατα η ελευθερία οργανώσεως και εξαπλώσεως του κόμματος, καθώς και γενικώτερον αι ατομικαί ελευθερίαι των Ελλήνων διά της εφαρμογής του Α.Ν. 509 και της επιμονής εις την διατήρησιν του θεσμού των εκτάκτων στρατοδικείων».

Στις 22 Σεπτεμβρίου, η κυβέρνηση διατάσσει ανακρίσεις για καταγγελίες της ΕΠΕΚ, ότι 25 οπαδοί της «εδάρησαν ανηλεώς» στην Μπεζούλα Καρδίτσης από όργανα της χωροφυλακής. Ο Πλα­στήρας καταγγέλλει ότι πολλά παρόμοια επεισόδια έγιναν και σε άλλες επαρχίες, θεωρεί γι'αυτά υπεύθυνη την κυβέρνηση και υπενθυμίζει όσα είχε πει στη Βουλή για αναζωπύρωση του φα­νατισμού. Σε λίγες μέρες, ο υπουργός Δημοσίας Τάξεως Θεολογίτης (παπανδρέικός) ανακοινώνει ότι τάξη επικρατεί σε ολό­κληρη τη χώρα και προσθέτει ότι «αυτήν την στιγμήν μόνον διά κατάχρησιν ελευθεριών δυνάμεθα να ελεγχθώμεν ως κράτος». Αλλά, σχεδόν ταυτόχρονα, διατάσσει τη μετάθεση νωματάρχη χω­ριού της Χαλκιδικής, «διότι απεδείχθη ότι πράγματι εκακοποίησε πολίτας εντός του σταθμού». (Εφημερίδες, 23 Σεπτεμβρίου και 5 Οκτωβρίου 1950.)

Γίνεται φανερό, ότι η πτώση του Πλαστήρα και η συμμετοχή και πάλι του Λαϊκού Κόμματος στην κυβέρνηση έδωσαν θάρρος στα στοιχεία της Άκρας Δεξιάς που κυριαρχούν στον κρατικό μη­χανισμό.

Την ίδια περίοδο, 18 κρατούμενοι στη Μακρόνησο στρατιώ­τες παραπέμπονται στο διαρκές στρατοδικείο να δικαστούν «επί στάσει», γιατί αποπειράθηκαν ν'αυτοκτονήσουν. Μαζί με άλλους πενήντα περίπου νέους πολιτικούς εξόριστους τους είχαν πάλι μεταφέρει στη Μακρόνησο από τον Άγιο Ευστράτιο. Όπως κατήγγελλαν οι εφημερίδες της Αριστεράς, όσους από αυτούς αρνήθηκαν να υποκύψουν στις πιέσεις και να υπογρά­ψουν «δηλώσεις μετανοίας», τους πήγαν στις στρατιωτικές φυ­λακές Μακρονήσου και τους υπέβαλαν σε βασανιστήρια. Το Γε­νικό Επιτελείο Στρατού, με επανειλημμένες ανακοινώσεις του, προσπαθούσε να διαψεύσει τις καταγγελίες. Μιλούσε για «δή­θεν απόπειραν αυτοκτονίας των 16 εκ των τέως στρατιωτών» και, στη δεύτερη ανακοίνωση του, που την παραθέτουμε γιατί είναι χαρακτηριστική για τη νοοτροπία των στρατιωτικών και το πνεύμα της εποχής, έγραφε:

«Αι φυλακαί Μακρονήσου άμα τη παραδόσει εις αυτάς των ως άνω υποδίκων, τέως στρατιωτών, εγκατέστησαν τούτους εις ιδιαίτερον χώρον, όπου ετύγχανον ιδιαζούσης μερίμνης, με σκοπόν την διά της καλοσύνης και υπομονητικής διαφωτίσεως αφύπνισιν της εθνικής των συνειδήσεως και την έστω και την δωδεκάτην ώρα, ένταξίν των εις το στρατόπεδον της πατρίδος. Οι άνθρωποι λοιπόν από τους οποίους αποτελεί­ται ο Οργανισμός Αναμορφώσεως Μακρονήσου και οι οποίοι δεν ενδιαφέρονται διά την πολιτικήν, αλλά διά το εθνικόν και μόνον συμφέρον και διά την ασφάλειαν και ανεξαρτησίαν της χώρας, κατώρθωσαν μέσα εις μίαν ατμόσφαιραν ψυχικής ηρεμίας και πατρικής στοργής, στηριζόμενοι εις τα διδάγματα της ελληνικής παιδείας, να κερδίσουν 45 εκ των 68 τούτων ανθρώπων των ευρισκομένων ήδη μακράν της ηθι­κής και ψυχολογικής βίας και των απειλητικών ψιθύρων του καθοδηγητού. Ούτοι, πλην των δηλώσεων μετανοίας, τας οποίας όλως αυτοβούλως υπέγραψαν, απέστειλαν και ανοικτάς επιστολάς πατριωτικού περιεχομένου προς τας Αρχάς του κράτους. Το γεγονός τούτο, ως πάντοτε συμβαίνει εις τους κομμουνιστάς, ηνώχλησε σφόδρα τους εναπομείναντος 23, οίτινες διά να δημιουργήσουν θόρυβον και διά να δώσουν επιχειρήματα εις εκείνους οι οποίοι εξεστράτευσαν κακοβούλως εναντίον των ανύπαρκτων "τραγικών" μεθόδων αναμορφώσεως των αναρχικών εις την Μακρόνησον, κατόπιν προσυνεννοήσεως, απεπειράθηκαν να αυτοχειρισθούν οι 9 εξ αυτών δήθεν αποκόψαντες διά λεπίδων την σάρκαν των εγγύς των αρτηριών των χειρών του, αφού όμως πρότερον είχον δέσει άνωθεν του αγκώνος μανδήλιον ή σχοινίον διά να ελλαττωθή κατά το δυνατόν, αν μη να σταματήση η αι­μορραγία και ν'αποβή ούτω μικροτέρα η "ζημιά". Άπαντες ήδη. οι δήθεν αυτοχειριασθέντες, χαίρουν άκρας υγείας, πα­ρασχεθείσης αμέσως εις τούτους της καταλλήλου ιατρικής περιθάλψεως. Έχομεν εις την διάθεσιν παντός κακοπίστου, ως η εφημερίς Δημοκρατικός, ιατρικήν γνωμάτευσιν και πό­ρισμα ενεργηθείσης ενόρκου προανακρίσεως. Εν κατακλεί­δι, έχομεν να συστήσωμεν εις την εφημερίδα Δημοκρατικός ότι προτιμώτερον θα ήτο να ήκουεν, έστω και επ'ολίγον, την κραυγήν του πόνου των μητέρων εκείνων των οποίων τα τέκνα ανηρπάγησαν υπό των κομμουνιστοσυμμοριτών κα­τά το παιδομάζωμα, ως επίσης και τας οιμωγάς και τους θρήνους των συγγενών των χιλιάδων στρατιωτών και ιδιω­τών, οι οποίοι έπεσαν μαχόμενοι κατά του κομμουνιστοσυμμοριτισμού ή κατακρεουργήθηκαν υπό τούτου». (Εφημερίδες, 29 Σεπτεμβρίου 1950.)

Αλλά το πνεύμα της εποχής του Εμφυλίου Πολέμου συντη­ρούσε και η ηγεσία του ΚΚΕ, με την πολιτική που ο Ζαχαριάδης την είχε εκφράσει με το σύνθημα «τα όπλα παρά πόδα». Το ΓΕΣ ανακοίνωνε «διεισδύσεις συμμοριών εξ Αλβανίας», που μέλη τους εξοντώνονταν ή παραδίνονταν. (Μια 20μελής, τον Σεπτέμ­βρη του 1950, με επικεφαλής τον Βασίλη Θεοδωρίκα κ.λ.π.). Δεν είναι ξεκαθαρισμένο αν ήταν πάντα «διεισδύσεις» ή υπολείμ­ματα των δυνάμεων του Δημοκρατικού Στρατού». Οπωσδήπο­τε, ενώ δεν βοηθούσαν σε τίποτε πια τον αγώνα της Αριστεράς, αντίθετα, οι ένοπλες αυτές δυνάμεις, με την εμφάνιση τους, έδι­ναν νέα προσχήματα στην Άκρα Δεξιά να τορπιλίζει τις προ­σπάθειες για ειρήνευση.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Συνδικαλισμός

Η αντιπληθωρική πολιτική που οι Αμερικανοί επέβαλαν στις κυ­βερνήσεις ν'ακολουθούν, αναγκαία ως ένα βαθμό, έφτανε σε υπερβολές με αποτέλεσμα την ανάσχεση του ρυθμού της οικονο­μικής αναπτύξεως και τη συμπίεση των αποδοχών των μισθοσυ­ντήρητων. Οι Αμερικανοί απαγόρευαν αυξήσεις στους μισθούς και στα ημερομίσθια και έτσι το βιοτικό επίπεδο των εργαζομέ­νων παρέμενε χαμηλότερο και από αυτό το προπολεμικό. Η ανυ­παρξία πραγματικά ελεύθερου συνδικαλισμού εξουδετέρωνε ως ένα μεγάλο βαθμό τις διαπραγματευτικές ικανότητες των μισθωτών.

Στις 24 Σεπτεμβρίου, αρχίζει στην Αθήνα, στο θέατρο «Κε­ντρικό», το 10ο Πανεργατικό Συνέδριο. Το παρακολουθούν ο αντι­πρόσωπος των αγγλικών συνδικάτων Νάιτ, ο εκπρόσωπος της Διεθνούς Συνομοσπονδίας Ελευθέρων Εργατικών Συνδικάτων, Κούπερς, ο εργατικός ακόλουθος της αμερικανικής πρεσβείας Κάρελ κ.ά. Μίλησαν ο πρωθυπουργός και ο αρχηγός της Αμερι­κανικής Αποστολής. (Ο Πόρτερ είπε ότι πρέπει να συμπιεστούν οι τιμές και ν'αναβληθεί η αύξηση των ημερομισθίων και σύστη­σε στους εργαζόμενους υπομονή και αυτοκυριαρχία.)

Η κυριαρχία στο συνέδριο του Μακρή και της ομάδας του ήταν ολοκληρωτική. Το ψηφοδέλτιο Μακρή πήρε 1.325 ψήφους, η επίσης δεξιά ομάδα τού επί 4ης Αυγούστου υπουργού Εργασίας Αριστείδη Δημητράτου 223, το ψηφοδέλτιο Κουτελάκη 196, κ.λ.π. Οι σύνεδροι που ανήκαν στις διάφορες ομάδες της συνδικαλιστικής αντιπολιτεύσεως («Προοδευτική»του Κέντρου, ΕΣΚΕ της φιλοκομμουνιστικής Αριστεράς, Στρατής του ΣΚΕΛΔ και στο τέλος και ο Δημητράτος με τους οπαδούς του) αποχώρησαν από το συνέδριο διαμαρτυρόμενοι για τις μεθόδους των μακρικών, που είχαν ήδη πετάξει έξω από την αίθουσα, με γροθιές και κλο­τσιές, τον αντιπολιτευόμενο συνδικαλιστή της Θεσσαλονίκης Εμμανουηλίδη. Με τη βοήθεια του κρατικού μηχανισμού και τις ευλογίες των Αμερικανών και της Διεθνούς Συνομοσπονδίας, η δεξιά ομάδα του Μακρή διατηρούσε τη σχεδόν δικτατορική της επιβολή στον ελεγχόμενο ελληνικό συνδικαλισμό.

Σχολιάζοντας το συνέδριο. Το Βήμα. στις 28 Σεπτεμβρίου, γράφει:

«...αι μερίδες αι αντιπολιτευόμεναι την παλαιάν διοίκησιν της Συνομοσπονδίας ευρέθησαν εις την ανάγκην να αποχωρήσουν και να αφήσουν εις τον κ.Μακρήν και την συντροφίαν του το πεδίον ελεύθερον προς δράσιν (...) οι αποχωρήσαντες δεν ανήκουν εις μίαν μόνον απόχρωσιν, ούτε καν εις μίαν παράταξιν αποχρώσεων, αλλά είναι μεταξύ των αντίθετοι (...) είναι η ατμόσφαιρα του συνεδρίου, καθώς ωργανώθη τοιαύτη ώστε καμιάς αντιπολιτεύσεως και καμιάς αντιπολιτευτικής αποχρώσεως η παρουσία να μην είναι ανεκτή και δυνατή. Τώρα πλέον τα σημειώμα­τα του κ.γ.γραμματέως περί του πώς οι υποτελείς του σύνεδροι πρέπει να τον διακόπτουν εγκωμιαστικώς και να τον επευφημούν, κατέστησαν περιττά. Δεν χρειάζεται κανείς τυφλοσούρτης εις τας εκδηλώσεις των. Μπορούν να αποδεικνύουν την περιφρόνησίν των προς τας πολιτικάς και συνδικαλιστικός ελευθερίας των Ελλήνων εργα­τών εις όλας τας ώρας και εις όλας τας στιγμάς. Ακόμη και όταν υπαγορεύη εις το μη πολιτευόμενον εργατικόν συνέδριον ψηφίσματα κομματικής εμπνεύσεως υπέρ της κυβερνήσεως των τριών αρχηγών, προς χάριν φυσικά του κ.Τσαλδάρη».

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Σάλος στους Φιλελευθέρους

Η κατ'αρχάς συμφωνία του Βενιζέλου με τους Τσαλδάρη και Παπανδρέου προκαλεί σάλο στο Κόμμα των Φιλελευθέρων. Στη σύσκεψη της κοινοβουλευτικής του ομάδας, από τους 57 βου­λευτές, οι 37 εγκρίνουν την εισήγηση του Βενιζέλου, ενώ οι 20 αντιτάσσονται και ζητούν νέες εκλογές. Όταν ο αρχηγός των Φιλελευθέρων ρωτά τους είκοσι αν, παρά τη διαφωνία τους, θα τον ακολουθήσουν στη συνεργασία με το Λαϊκό Κόμμα, μόνο οι Ρέ­ντης και Ζίγδης απαντούν ότι δεν δεσμεύονται από την κομμα­τική πειθαρχία.

ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ: Άρα θα καταψηφίσετε την κυβέρνησιν;

- Μάλιστα, απαντούν οι Ρέντης και Ζίγδης.

ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ: Τότε αποχωρείτε και από το κόμμα.

-Βεβαίως (Το Βήμα, 12 Σεπτεμβρίου 1950).

Ο Ζίγδης είχε εκδηλώσει και πριν από την τριμερή συμφω­νία τις διαφωνίες του με τον Βενιζέλο. Επέκρινε τον αρχηγό των Φιλελευθέρων ότι, με τον νόμο περί αρχιστρατήγου, είχε δώσει τέτοια προνόμια στον στρατάρχη, που ο στρατός ξέφευγε πια από τον έλεγχο της κυβερνήσεως και αυτό αποτελούσε υπονό­μευση της δημοκρατίας. Επίσης, θεωρούσε τον Βενιζέλο υπεύ­θυνο για τον τορπιλισμό της ειρηνευτικής πολιτικής του Πλα­στήρα.

Μετά τη σύσκεψη, ο I. Ζίγδης είδε τον Βενιζέλο και του είπε:

- Φεύγω από το κόμμα, γιατί, με την πολιτική που ακο­λουθείτε, κύριε πρόεδρε, και το κόμμα θα διαλύσετε και τον Παπάγο θα φέρετε.

ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ: Αν δεν μπορούμε να διοικηθούμε, ας έλ­θει ο Παπάγος να μας διοικήσει (αφήγηση Γιάννη Ζίγδη).

Ο Ρέντης κατέθεσε το ίδιο βράδυ δήλωση στο προεδρείο της Βουλής ότι παραμένει ανεξάρτητος φιλελεύθερος του Κέντρου. Ο Ζίγδης κατέθεσε δήλωση ότι γίνεται ανεξάρτητος. Αργότερα θα προσχωρήσει στην ΕΠΕΚ.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Ειρήνη υμίν και... αποκαθήλωση

Στις 15 Αυγούστου, ο Πλαστήρας, απαντώντας σε προσφωνήσεις στο γεύμα που δόθηκε προς τιμήν του στην Τήνο, αναφέρεται και στα «μέτρα επιεικείας». Αφού είπε ότι σκοπός των μέτρων είναι «να επανέλθουν εις την εθνικήν οικογένειαν» οι «παραπλανηθέντες», συνεχίζει:

«...έχω παρεξηγηθεί ώστε να θεωρούμαι συνοδοιπόρος ή κομμουνιστής μόνον και μόνον διότι εμμένω εις τα μέ­τρα επιεικείας. Αυτό δεν με ταράσσει, ούτε θα με κάνη να απομακρυνθώ της αρχής, η οποία είναι κατ' αρχήν της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Εξακολουθώ να πιστεύω εις την επιείκειαν όπως εγώ την αντιλαμβάνομαι, η οποία όμως υπό την παρούσαν σύνθεσιν της κυβερνήσεως δεν είναι δυνατόν να εφαρμοσθή καθ'ολοκληρίαν. Εγώ εμμένω εις τας ιδέας μου αυτάς και θα επιμείνω εξακολουθητικώς, διότι πιστεύω ότι αυτά είναι τα μέσα διά των οποίων θα δυνηθώμεν να εξασφαλίσωμεν την αδιατάρακτον ειρήνην, την γαλήνην και ησυχίαν εις την πατρίδα ημών, άνευ της οποίας δεν είναι δυνατόν να προχωρήσωμεν εις την ανασυγκρότησιν».

Απαντώντας ύστερα σε πρόποση του Μητροπολίτη Σύρου και Τήνου Φιλαρέτου - ο οποίος εξήρε τον πατριωτισμό του πρωθυπουργού αλλά, παίρνοντας στην ουσία πολιτική θέση αντίθετη με την κυβερνητική, είπε ότι «η Εκκλησία παρέχει συγγνώμην εις τους πράγματι και ειλικρινώς μετανοήσαντας» — ο Πλαστήρας προσθέτει:

«Είμαι κεκηρυγμένος κατά της αφαιρέσεως ανθρωπίνων ψυχών, εις οιανδήποτε περίπτωσιν. Την στιγμήν κατά την οποίαν υπάρχουν επιεικέστεραι ποιναί, όπως τα ισόβια δε­σμά, δεν δύναμαι να εννοήσω πώς είναι δυνατόν να υπάρ­χουν άνθρωποι επιθυμούντες την αφαίρεσιν της ζωής ενός συνανθρώπου. Δηλώ δε ότι, αν μου δοθή η πλειοψηφία να κυβερνήσω μόνος το έθνος, θα προβώ αμέσως εις την κατάργησιν της θανατικής ποινής, συμφώνως προς τας επικρατούσας και εις τα άλλα πεπολιτισμένα έθνη αντιλήψεις».

Μόλις γίνονται γνωστές οι δηλώσεις αυτές του Πλαστήρα, ο Τύπος της Δεξιάς εξαπολύει τη συνηθισμένη του εκστρατεία κα­τά του πρωθυπουργού και της κυβερνήσεως του Κέντρου. Και ο Βενιζέλος, που πληροφορείται τις διακηρύξεις του πρωθυπουρ­γού από τα απογευματινά φύλλα της 16ης Αυγούστου, αποφασίζει να επισπεύσει την ανατροπή της κυβερνήσεως.

«Αι δηλώσεις του πρωθυπουργού – εδήλωσε - δημιουργούν πολιτικόν ζήτημα, προς αντιμετώπισιν του οποίου συνεκάλεσα εις σύσκεψιν τα κοινοβουλευτικά μέλη του Κόμματος των Φιλελευθέρων».

Και, ενώ αρχίζουν να κινούνται πιο δραστήρια οι θιασώτες της «μεταβατικής» για κυβέρνηση υπό τον Τζόν Θεοτόκη ή τον Πιπινέλη και τα Ανάκτορα προσπαθούσαν να πείσουν τον Παπάγο να αναλάβει εκείνος την πρωθυπουργία, ο αρχηγός του Λαϊκού Κόμματος ξιφουλκεί κατά του Πλαστήρα, από την Ελβετία όπου βρίσκεται, φέρνοντας στο προσκήνιο και τον παλιό  διχασμό και την εκτέλεση των Έξι:

«Αι δηλώσεις του κ.πρωθυπουργού – έλεγε ο Τσαλδάρης – πιστοποιούν απλώς την στάσιν την οποίαν ετήρει μέχρι τούδε και δια της οποίας προσπαθεί να περισώση τους πράκτορας του εχθρού και να αποδώση εις αυτούς τους συνεργάτας των. Εκπληκτικόν είναι μόνον, ότι ο κ.Πλαστήρας ομιλεί περί καταργήσεως της θανατικής ποινής λησμονών ούτω την ιστορίαν του. Διότι ουδείς Έλλην ελησμόνησεν ότι αυτός φια του θανάτου εστέρησεν εις άλλην εποχήν τον τόπον εξεχόντων πολιτικών ανδρών, και μάλιστα αρχηγών κομμάτων».

Ο Πλαστήρας, στις 17 Αυγούστου, βρίσκεται στη Βόρεια Ελλάδα για τα εγκαίνια των έργων εξηλεκτρισμού στην Άγρα και της κατασκευής της σιδηροδρομικής γραμμής Αμυνταίου – Πτολεμαϊδος. Εκεί πληροφορείται τις δηλώσεις του Βενιζέλου, καθώς και την απόφαση που πήρε την ημέρα εκείνη η κοινοβουλευτική ομάδα των Φιλελευθέρων, να αποσυρθούν οι βενιζελικοί υπουργοί από την κυβέρνηση (Κωστόπουλος, Γκλαβάνης, Ψαρρός, Νόβας, Χαβίνης, Μπακατσέλος, Βολουδάκης, Ιασονίδης). Αμέσως ζητά να του σταλεί αεροπλάνο για να γυρίσει στην Αθήνα. Στους δημοσιογράφους, που τον ρωτούν σχετικά με την κρίση, απαντά:

«Η επιβουλή του κ.Βενιζέλου κατά της σημερινής κυβερνήσεως του Κέντρου υπήρξε πάντοτε και δεν με ξενίζει».

Και, μετά μερικές μέρες, κατά την συζήτηση στη Βουλή, αναφερόμενος στο ιστορικό της κρίσεως θα πεί:

«… ομολογώ ότι ούτε μίαν ημέραν κατά το διάστημα των τεσσάρων μηνών η κυβέρνησις είχε το αίσθημα της ευσταθείας. Και δια το ελάχιστον προσωπικόν ζήτημα προεξωφλείτο η πτώσις της (…). Έπρεπε πάση θυσία να ευρεθή ένα πρόσχημα. Και ομολογώ, με όλην την επιείκειαν, ότι δεν ήτο δυνατόν να ευρεθή χειρότερον πρόσχημα από το ότι ο Έλλην πρωθυπουργός εις την Τήνον ωμίλησε περί διευρύνσεως των μέτρων επιείκειας και εξέφρασε την ευχήν καταργήσεως, εν καιρώ, της θανατικής ποινής δια τους πολιτικούς καταδίκους (…). Εδημιουργήθη κυβερνητική κρίσις διότι εις μίαν θρησκευτικήν εορτήν επανέλαβα το «Ειρήνη υμίν» του Ιησού, δια το οποίο Εκείνος κατεδικάσθη από τους τότε γραμματείς και φαρισαίους. Θα ήτο, φυσικά, αντίθετον προς την Ιστορίαν, εάν και οι σημερινοί γραμματείς και φαρισαίοι δεν κατεδίκαζαν δια τον λόγον αυτόν και έναν κοινόν θνητόν».

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Ο Σπύρος Μαρκεζίνης, στην ομιλία του, του Φεβρουαρίου του 1957, αναφερόμενος στην περίοδο αυτή, θα πει τα εξής:

«Τον Αύγουστο του 1950 ξεσπά κυβερνητική κρίσις εις την οποίαν ημείς δεν συνετελέσαμεν. Από τας σπανίας περιπτώσεις. Και τότε τίθεται διά πέμπτην φοράν, αν δεν απατώμαι, πάλιν ζήτημα πρωθυπουργίας Παπάγου από άλ­λους, οι οποίοι, ή τουλάχιστον οι πλείστοι εξ αυτών, δι' εν ενδιαφέροντο: να εξασφαλίσουν ότι ο υποφαινόμενος θα έμενε εκτός. Λυπούμαι ότι δεν δύναμαι να εκθέσω σήμε­ρον την ιστοριών εκείνης της περιόδου, την οποίαν γνωρί­ζω όσον ολίγοι και καταλαμβάνει εν από τα καλύτερα τμή­ματα του αρχείου μου. Αλλά αρκούμαι να σας ειπώ ότι πάντως κάτι συνετέλεσε και ο υποφαινόμενος ίνα μη τότε πραγματοποιηθή η λύσις, και τα πράγματα έφερον, όταν επί τέλους μετά ένα έτος είδε σάρκα και οστά, όσοι τότε είχον σκάψει τον λάκκον μου να πίπτουν ήδη αυτοί μέσα (...). Οι αποβλέποντες τότε εις την χρησιμοποίησιν του Πα­πάγου, τον ήθελαν τότε είδος τι Μαξίμου».

Από διασταυρούμενες πληροφορίες, προκύπτει ότι έχουν συμ­βεί στα παρασκήνια γεγονότα, που οδήγησαν και στην πρώτη σο­βαρή σύγκρουση Παύλου - Παπάγου:

Μετά την παραίτηση του Πλαστήρα, η κίνηση για μεταβατική εντείνεται.

Τα Ανάκτορα θέλουν τον Παπάγο πρωθυπουργό σε μεταβα­τική κυβέρνηση, αλλά πειθήνιο στις εντολές τους. Πιστεύουν πά­ντα ότι είναι ο παλιός αυλικός, ο άνθρωπος τους. Τη λύση Παπά­γου την προωθούν και οι Άγγλοι. Ο Παπάγος διστάζει ν'αναλάβει τις ευθύνες. Σε μια στιγμή όμως πείθεται. Τότε, γίνεται στο σπί­τι του στην Εκάλη μυστική σύσκεψη. Εκτός από τον στρατάρχη, παίρνουν μέρος οι Πιπινέλης, Βενιζέλος, Μεταξάς (Μπούλης), Μανιαδάκης. Ο στρατάρχης είναι κατ'αρχάς σύμφωνος. Ο Παύλος και η Φρειδερίκη που το πληροφορούνται αμέσως, πανηγυρίζουν. Την άλλη μέρα τού στέλνουν με τον Μεταξά τον κατάλογο των προσώπων που το βασιλικό ζεύγος θα ήθελε να καταλάβουν ση­μαντικά υπουργεία στην κυβέρνηση του: Βενιζέλος, Πιπινέλης, Μανιαδάκης, Χ.Ποταμιάνος. Αυτό το τελευταίο όνομα κάνει τον στρατάρχη «έξω φρενών». Δεν θέλει ούτε να τον ακούσει.

Αλλά δεν είναι μόνο αυτός ο λόγος που προκαλεί οργή στον Παπάγο: Θεωρεί περίεργο και ύποπτο ότι από τον κατάλογο λεί­πει το όνομα του στενού φίλου και συμβούλου του, Σπ.Μαρκεζίνη. Και κάτι ακόμα: Άλλες ξένες υπηρεσίες, κυρίως αμερικανι­κές - ίσως όμως και αγγλικές, αντίθετες με εκείνες που συνεργάζονται με τα Ανάκτορα - κινούνται για να τορπιλίσουν τη μεταβατική, γιατί θέλουν τον Παπάγο όχι υπηρεσιακό πρω­θυπουργό, αλλά αρχηγό νέου «ανανεωτικού κινήματος». Φρο­ντίζουν λοιπόν να ειδοποιηθεί ο στρατάρχης ότι τα Ανάκτορα τον προορίζουν για homme de paille (αχυράνθρωπο, μαριονέτα). Τα ονόματα που περιέχει ο κατάλογος των Ανακτόρων, αλλά κι εκεί­νο που λείπει, είναι μια απόδειξη ότι οι πληροφορίες των παρα­γόντων που τον ειδοποίησαν είναι αληθινές. Ο Παπάγος αρνεί­ται να συνεχίσει τη συζήτηση με τους ανακτορικούς. Έχει πιστέψει ότι τον παγιδεύουν.

Ο Παύλος και η Φρειδερίκη τον καλούν στα ανάκτορα του Τα­τοΐου και προσπαθούν να τον πείσουν να μείνει πιστός στην αρ­χική συμφωνία. Αλλά ο στρατάρχης είναι ανένδοτος. Έτσι, η μεταβατική υπό τον Παπάγο ματαιώνεται.

Από το επεισόδιο αυτό αρχίζει η έχθρα βασιλέων - Παπάγου. Η Φρειδερίκη μαίνεται. Και ο ίδιος ο Παύλος θεωρεί την άρνηση του αρχιστράτηγου εχθρική ενέργεια και απειθαρχία προς το Στέμ­μα. Φοβούνται ότι ο Παπάγος θέλει να χρησιμοποιήσει την αίγλη του για να αποκτήσει δική του πολιτική δύναμη και πιθανόν να στραφεί και εναντίον τους. Από τότε αρχίζει, με τη βοήθεια και των Αμερικανών, και η συστηματικότερη προετοιμασία του νέου μεγάλου κόμματος της Δεξιάς.

Ο ίδιος ο Παύλος εξιστόρησε τότε, σε παλαιό πολιτικό και ση­μαίνοντα παράγοντα του Λαϊκού Κόμματος - όπως αφηγείται ο ίδιος -, πώς ο Παπάγος δέχτηκε στην αρχή και αρνήθηκε σε λίγο ν'αναλάβει την προεδρία μεταβατικής. Και ο βασιλιάς πρόσθε­σε: «τα στύλωσε σαν γκαμήλα». Και ο Παπάγος αργότερα επι­βεβαιώνοντας στον ίδιο πολιτικό το επεισόδιο έλεγε:

- Ηθέλησαν να μου στείλουν έτοιμο τον κατάλογο των υπουργών και να αναλάβω ευθύνας για υπουργούς που δεν επέλεξα. Επ'ουδενί λόγω εδέχθην να συζητήσω μια τέτοιαν λύσιν...

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Υπονομεύεται η κυβέρνηση (2ο μέρος)

Αλλά το κανόνι που θα έριχνε την κυβέρνηση Πλαστήρα έβαλλε μέσα από τους ίδιους τους κόλπους της. Δυο ζητήματα δημιουρ­γούνται εκείνες τις μέρες και απειλούν με ανατροπή την κυβέρνη­ση. Το ένα έχει αφορμή την πρόθεση του Πλαστήρα να διορίσει διοι­κητή της Αγροτικής Τραπέζης τον πολιτευτή της ΕΠΕΚ Στέλιο Πιστολάκη. Το Κόμμα των Φιλελευθέρων, που είχε και προηγού­μενα μαζί του, από την εποχή του κινήματος του 1935, και που, οπωσ­δήποτε, δεν θέλει να πάρει την καίρια αυτή θέση ένα στέλεχος της ΕΠΕΚ, αντιδρά έντονα. Πρόσχημα: Ο Πιστολάκης έχει αναπτύξει κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου «αντεθνικήν δράσιν» (στην πραγματικότητα έχει πάρει την ίδια θέση με τους Πλαστήρα και Σοφιανόπουλο, δηλαδή έχει ταχθεί υπέρ συμβιβασμού). Το άλλο ζή­τημα έχει σχέση με τις επαγγελίες για την ειρήνευση. Με προσωπική διαταγή του πρωθυπουργού προς τον νέο διοικητή της Μακρονήσου, ταξίαρχο Παπαγιαννόπουλο, έχουν απολυθεί μερικές δεκάδες σοβαρά άρρωστοι πολιτικοί κρατούμενοι, ανάμεσα στους οποίους και ο αρχηγός του συνεργαζομένου με το ΚΚΕ Αγροτικού Κόμματος. Κώστας Γαβριηλίδης (ο οποίος και πέθανε στην εξορία μετά δύο χρόνια). Ο Παπανδρέου, όταν πληροφορείται τις απολύ­σεις, διαμαρτύρεται, γιατί έγιναν χωρίς τη γνωμάτευση των αρμοδίων υπηρεσιών ασφαλείας. Δημιουργεί κυβερνητικό ζήτημα. Η αντι­πολίτευση εκμεταλλεύεται αμέσως το θέμα:

«Η ταυτόχρονος απόλυσις του Γαβριηλίδη από την Μακρόνησον και ο διορισμός του κ.Πιστολάκη - δηλώνει ο αρ­χηγός του Λαϊκού Κόμματος Τσαλδάρης - δεν αποτελούν απλήν πρόκλησιν αλλά ράπισμα κατά του αισθήματος του ελληνικού λαού».

Και τα δυο ζητήματα καταλήγουν σε υποχώρηση του Πλα­στήρα και μείωση του κύρους του ως πρωθυπουργού. O Πιστολάκης υποχρεώνεται να υποβάλει την παραίτηση του. Έτσι σώ­ζεται η κυβέρνηση από σχεδόν βέβαιη πτώση, γιατί η αντιπολίτευση έχει καταθέσει στη Βουλή πρόταση μομφής και πολλοί φιλελεύ­θεροι βουλευτές θα καταψήφιζαν. Εξάλλου, για να σταματήσει κάθε πρωτοβουλία του Πλαστήρα στα θέματα των εξόριστων, ο Παπανδρέου αναλαμβάνει προσωπικά το Υπουργείο Δημοσίας Τάξεως και ο φίλος του Πέτρος Γαρουφαλιάς το Υπουργείο Εσω­τερικών. Από τότε ως τον Νοέμβρη του 1951, κανένας εξόριστος δεν απολύεται, αν δεν κάνει δήλωση μετανοίας.

Οι περιστάσεις έχουν αρχίσει πραγματικά να μεταβάλλονται, η κυβέρνηση του Κέντρου να χάνει ορισμένους υποστηρικτές και στα παρασκήνια ετοιμάζονται άλλες λύσεις. Στον Τύπο δημοσιεύονται πληροφορίες ότι και οι Αμερικανοί είναι τώρα εναντίον της. Στο μεταξύ, κατά τη συζήτηση στη Βουλή, ο ίδιος ο Παπανδρέου αναπτύσσει ποιο ήταν το σπουδαίο θέμα των «απολύσεων» για το οποίο έγινε τόσος θόρυβος από τον Τύπο της Δεξιάς. Όλοι όλοι, είπε, είναι 95 άρρωστοι, που δεν απολύθηκαν, αλλά «έλαβον κατ'οίκον νοσηλείαν με γνωμοδότησιν των επιτροπών Μακρονήσου διά βαρείας παθήσεις». Και συνεχίζει:

«Δεν είναι δυνατόν να δημιουργηθή η εντύπωσις ότι κιν­δυνεύει η ασφάλεια του έθνους από 95 ασθενείς που παρακολουθούνται και οι οποίοι ενδεχομένως θα επιστρέ­ψουν όταν διαπιστωθή ότι η κατάστασις της υγείας των επιβάλλει την επιστροφήν».

Και ο πρώην υπουργός Δημοσίας Τάξεως, «αδιάβλητος» αντικομμουνιστής Ρέντης είπε ότι είναι δυνατόν να διατυπωθεί αντί­θετη μομφή στην κυβέρνηση «διότι εις ουδέν μέτρον επιεικείας προέβη παρά τας επαγγελίας της». Και συνεχίζει:

«Η απόλυσις εκτοπισμένων πολιτών προληπτικώς συλλη­φθέντων είναι άσκησις εθνικής πολιτικής διότι οι προλη­πτικώς συλληφθέντες πολίται δεν είναι κατάδικοι...».

Επειδή όμως συνεχίζεται ο θόρυβος για τους 95 εξορίστους, και μάλιστα ορισμένες εφημερίδες της Δεξιάς γράφουν ότι έχουν εξαφανιστεί και κρύβονται, ο Παπανδρέου δηλώνει ότι, από τον έλεγχο που έκανε η Ασφάλεια, προέκυψε ότι όλοι βρίσκονται στα σπίτια τους, εκτός δύο: Του Γαβριηλίδη, που έχει σταλεί στη Μα­κρόνησο αμέσως, και ενός στο Μεσολόγγι, που έχει, στο μεταξύ, πεθάνει από την πάθησή του. Και δίνει κατάλογο των ονομάτων και των παθήσεων τους (ψυχογενείς παραπληγίες και ημιπληγίες, κατάγματα πλευρών κ.λπ., φυματιώσεις κ.λπ.). Σε λίγες μέρες, ο Παπανδρέου διέταξε να μεταφερθούν οι περισσότεροι στον Άγιο Ευστράτιο.

Ο τότε υφυπουργός Στρατιωτικών, στρατηγός Λ.Σπαής, ανα­φερόμενος στα Απομνημονεύματά του στα γεγονότα εκείνης της περιόδου, γράφει:

«Μετά τον πόλεμον της Κορέας (...) η συνοχή της κυβερ­νήσεως διεταράχθη, καθόσον οι φίλοι μας Αμερικανοί, οι οποίοι μέχρι τότε επεδοκίμαζαν και υπεστήριζαν την κυβέρνησιν Πλαστήρα, άρχισαν να δυσπιστούν προς το κόμ­μα της ΕΠΕΚ (...) διότι τούτο, κατά τις πληροφορίες τους, επηρεαζόταν από αριστερά στοιχεία. Την δυσπιστίαν αυ­τήν των αμερικανικών κύκλων, καταλλήλους και όλως τε­χνηέντως, εκτός των άλλων, εκαλλιεργούσε και ο Παπαν­δρέου, καίτοι ήταν αντιπρόεδρος της κυβερνήσεως (...). Οι επίσημοι Αμερικανοί επηρεάσθησαν ίσως και από το γεγονός κατά το οποίον ο Πλαστήρας (...) δεν ηθέλησε να μετάσχη η Ελλάς, έστω και διά μικρών στρατιωτικών τμη­μάτων, εις τον πόλεμον της Κορέας (...). Ο Παπανδρέου, μεταξύ των άλλων, εξεμεταλλεύθη το γεγονός, κατά το οποίον ο παρά τω πρωθυπουργώ υπουργός Λ.Σακελλαρόπουλος, τον Ιούνιον του 1950, απέλυσε από την Μακρόνησον 96 κρατουμένους αριστερούς. Η ενέργεια αυτή του υπουργού Σακελλαροπούλου ωφείλετο αποκλειστι­κώς και μόνον εις λόγους ανθρωπιστικούς, καθόσον οι απο­λυθέντες, σύμφωνα με τις γνωματεύσεις των στρατιωτι­κών ιατρών, ήταν όχι απλώς ασθενείς αλλά κυριολεκτικώς ανθρώπινα ράκη. Εξ αυτών οι περισσότεροι ήταν φυματι­κοί με ανοιχτή φυματίωση, οι δε υπόλοιποι ήταν εις το έπα­κρον εξαντλημένοι, λόγω των ταλαιπωριών και κακουχιών, πράγμα το οποίον άριστα εγνώριζε ο κ.Παπανδρέου, ο οποίος, όντας αντιπρόεδρος της κυβερνήσεως, έλεγε εις επήκοον ιδικών μας και ξένων, υπό τύπον χαριεντισμού: "Δεν προλαμβάνω να συλλαμβάνω κομμουνιστάς, τους οποίους ο Πλαστήρας απολύει από τας φυλακάς". Η δια­γωγή αυτή του Παπανδρέου με εστενοχώρησε και με εξέπληξε τόσον πολύ ώστε παρουσία Άγγλων και Αμερικα­νών ηναγκάσθην να διαμαρτυρηθώ και να κατακρίνω αυτήν ως αήθη πολιτικήν συμπεριφοράν και πολιτικήν ενέργειαν. Την διαμαρτυρίαν μου αυτήν ουδέποτε μου συνεχώρησε ο Παπανδρέου...». (Λεωνίδα Σπαή. στρατηγού, πρ.υπουργού, Πενήντα Χρόνια Στρατιώτης, Αθή­ναι, 1970, σ. 291-3.)

Οι υποχωρήσεις του πρωθυπουργού έχουν προκαλέσει ανα­ταραχή στους κόλπους της ΕΠΕΚ (που, στο μεταξύ, έγινε ενιαίο κόμμα με αρχηγό τον Πλαστήρα και πρόεδρο της κοινοβουλευτι­κής ομάδας τον Τσουδερό). Πολλοί συμπολιτευόμενοι βουλευτές ζητούν να επεκταθούν τα μέτρα επιεικείας, ενώ από την ηγεσία των Φιλελευθέρων και τον Παπανδρέου ασκείται πίεση να περιοριστούν. Και οι Αμερικανοί πιέζουν για την περιστολή τους. Ο Πλαστήρας, σε τελετή στο Υπουργείο Εφοδιασμού, στις 20 Ιουλί­ου, δηλώνει ότι σκοπός της ζωής του είναι να ειρηνεύσει τη χώρα. Αν δεν το πετύχει- προσθέτει - δεν θα διστάσει να αποσυρθεί στον ιδιωτικό βίο.

Αλλά την ίδια μέρα, επιστρέφει από το εξωτερικό ο Βενιζέ­λος. Η ώρα της κρίσεως φτάνει. Ο αρχηγός των Φιλελευθέρων συ­ναντάται αμέσως με τους Κανελλόπουλο, Ζέρβα, Αρ.Μεταξά. Δημοσιεύονται πληροφορίες ότι ετοιμάζεται διάδοχο σχήμα υπό τον Πιπινέλη. Στην πραγματικότητα, ο Βενιζέλος ευνοούσε τα σχέ­δια των Ανακτόρων για μεταβατική υπό τον Παπάγο. Στην ιδέα αυτή είχαν προσχωρήσει τώρα και οι Αμερικανοί.

     Στις 17 Ιουλίου, ο επιτετραμμένος Μάινορ (ο Γκραίηντυ είχε φύγει και ο νέος πρεσβευτής Τζον Πιουριφόυ δεν είχε φτάσει ακό­μα στην Ελλάδα) είπε στον βασιλιά ότι η αμερικανική κυβέρνη­ση θα δεχόταν ευχαρίστως μια κυβέρνηση υπό τον Παπάγο, στη­ριζόμενη σε ισχυρή κοινοβουλευτική πλειοψηφία (Δαφνή. στο ίδιο, σ. 470). Την ίδια μέρα ο αρχηγός της Αμερικανικής Στρατιωτικής Αποστολής Βαν Φλητ, που έφυγε από την Ελλάδα, απεκάλυψε στο αεροδρόμιο στον μέγα αυλάρχη Δημήτριο Λεβίδη ότι είχε στεί­λει στον προϊστάμενο του Αμερικανό υπουργό των Στρατιωτικών έκθεση, στην οποία τόνιζε ότι, σε περίπτωση γενικού πολέμου εξαιτίας της συγκρούσεως στην Κορέα, η κυβέρνηση Πλαστήρα θα αποτελούσε Πέμπτη Φάλαγγα του εχθρού. Και πρότεινε κυ­βέρνηση υπό τον Παπάγο (Ακρόπολις. 4 Ιουλίου 1972).

Τα Ανάκτορα - παρά τα όσα μυθιστορηματικά ως τώρα έχουν γραφεί - ήθελαν τη λύση Παπάγου. Θεωρούσαν ακόμα τότε τον αρχιστράτηγο άνθρωπο δικό τους, που θα έπαιζε θαυμάσια το παιγνίδι τους. Υπήρχε βέβαια μια δυσαρέσκεια της Φρειδερίκης απέναντι στον αρχιστράτηγο, γιατί είχε απομακρύνει από την ηγε­σία της Αεροπορίας τον πτέραρχο Χαράλαμπο Ποταμιάνο. («Με έπαιρνε τρεις φορές την ημέρα στο τηλέφωνο η βασίλισσα για να ανακαλέσω την απόφαση μου», είπε αργότερα σε παλαιό πολι­τικό ο ίδιος ο Παπάγος.) Αλλά οι σχέσεις του αρχιστρατήγου με τον Παύλο παρέμεναν -φαινομενικά τουλάχιστον - άριστες.

Η λύση, όμως, Παπάγου δεν μπορούσε να προωθηθεί γιατί ο ίδιος δίσταζε να αναλάβει. Τη λύση Πιπινέλη δεν την δέχονταν ορισμένοι πολιτικοί και έτσι είχε λίγες ελπίδες να συγκεντρώσει πλειοψηφία στη Βουλή. Ο Βενιζέλος κατέβαλε προσπάθειες να πείσει τον στρατάρχη να δεχτεί την πρωθυπουργία, αλλά ο Πα­πάγος επέμενε στην άρνηση του. Έτσι, μια που δεν ήταν ακόμα έτοιμο το διάδοχο σχήμα, ο Βενιζέλος δήλωσε ότι εξακολουθεί να υποστηρίζει την κυβέρνηση Πλαστήρα. Αλλά έθεσε τους όρους του. Και ο Πλαστήρας υποχρεωνόταν να δηλώσει, στις 24 Ιουλίου, στην κοινοβουλευτική ομάδα του κόμματος του:

«Η κυβέρνησις, λαμβάνουσα υπ' όψιν την δημιουργηθείσαν διεθνή ατμόσφαιραν εκ της συγκρούσεως της Κορέας, θα ευθυγραμμίσει την πολιτική της με την πολιτική των Συμμάχων. Εάν βραδύτερον ήθελον μεταβληθή αι συνθήκαι, θα εδημιουργούντο ίσως γενικώτεραι προϋποθέσεις αι οποίαι θα επέτρεπον εις την κυβέρνησιν να συμπληρώση τα μέτρα επιεικείας».

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Υπονομεύεται η κυβέρνηση

Αν το Κέντρο είχε ιδεολογική και πολιτική ομοιογένεια, αν δεν το κατέτρωγαν και οι προσωπικές αντιζηλίες και αντιθέσεις, θα μπορούσε ίσως να αντισταθεί στις πιέσεις. Αλλά, όπως είδαμε, από την πρώτη στιγμή, η ιδέα του συνασπισμού του Κέντρου είχε πλη­γεί και η κυβέρνηση Πλαστήρα έπλεε σε άγνωστα νερά, όπου τα­ξίδευε ένα γνωστό υποβρύχιο, έτοιμο να εξαπολύσει κάποια ώρα τις τορπίλες του.

     Στις αρχές Μαΐου, ο πρεσβευτής Γκραίηντυ φεύγει, με άδεια, για την Αμερική, ενώ ο επιτετραμμένος Μάινορ πραγματοποιεί συναντήσεις και συνομιλίες με τον βασιλιά, τον Βενιζέλο και τον Τσαλδάρη. Φτάνει στην Ελλάδα ο Ελληνοαμερικανός Τομ Καραμεσίνης, που έχει διατελέσει σταθμάρχης της C1A στη χώρα μας στη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου, για ν'αναλάβει και πάλι τα ίδια καθήκοντα. Στα μέσα Μαΐου δημοσιεύεται στον ελ­ληνόφωνο Εθνικό Κήρυκα της Νέας Υόρκης ενυπόγραφο άρθρο του Σοφοκλή Βενιζέλου, στο οποίο ο αρχηγός των Φιλελευθέ­ρων κατακρίνει τα άλλα κόμματα για την πολεμική που άσκη­σαν κατά της κυβερνήσεώς του, και τον Γκραίηντυ για την επι­στολή «την οποίαν απηύθυνε κατά εντελώς παράδοξον και αχαρακτήριστον τρόπον», και συνέχιζε:

«Η πίεσις ήτις μου ησκήθη διά να παραιτηθώ προς διευκόλυνσιν σχηματισμού "κυβερνήσεως αυτοδυνάμου πλειο­ψηφίας" δεν νομίζω να ήτο ούτε λυσιτελής ούτε να ωδήγησεν εις την ενδεδειγμένην κατάστασιν».

Αφού υποστηρίζει ότι οι κυβερνήσεις συνεργασίας είναι δυ­σκίνητες, ενώ οι ομοιογενείς αποτελεσματικότερες, καταλήγει:

«Ήδη η νέα κυβέρνησις, εις την οποίαν συμμετέχει ανα­γκαστικούς και το Κόμμα των Φιλελευθέρων, άνευ της προ­σωπικής μου συμμετοχής, από μηνός κυβερνά την χώραν και έτυχε της πλειοψηφίας της Βουλής. Ολοψύχως εύχομαι να αποδώση τους αναμενομένους καρπούς. Το Κόμμα των Φιλελευθέρων θα καταβάλει προσπαθείας για την επιτυχίαν της».

Οι Αμερικανοί, που δεν βλέπουν ακόμα τη δυνατότητα άλ­λου σχήματος, προσπαθούν να πείσουν τον Βενιζέλο να πάρει μέρος στην κυβέρνηση. Αλλά εκείνος έχει ήδη προσχωρήσει στα σχέδια για μεταβατική υπό τον στρατάρχη Παπάγο, που προω­θούν πάλι τα Ανάκτορα και οι σύμβουλοι τους (Πιπινέλης, Αρ.Μεταξάς κ.λπ.). Έτσι, δεν φέρνουν κανένα αποτέλεσμα ούτε οι εκκλήσεις, που του κάνει ο επιτετραμμένος Μάινορ, ούτε η επι­στολή που του στέλνει ο υφυπουργός Μακ Γκη. Αφού εξαπο­λύει, μέσω Νέας Υόρκης (Εθνικού Κήρυκος), την τορπίλη του κατά της κυβερνήσεως Πλαστήρα, ο Βενιζέλος φεύγει για τη Μασσαλία με το ατμόπλοιο «Ιωνία». Λίγο προτού να φύγει, έχει μακρά συνομιλία με τον αρχιστράτηγο Παπάγο (εφημερίδες, 21 Μαΐου 1950).

Και ο Παπανδρέου, που καταλαβαίνει ότι, με την τακτική του Βενιζέλου, η κυβέρνηση δεν θα έχει πολλών μηνών ζωή, αρχίζει να προετοιμάζει το έδαφος για την αποχώρηση του. Έτσι, στα τέλη Μαΐου, αρχίζουν να διοχετεύονται πληροφορίες στον Τύπο ότι ο αντιπρόεδρος και ο φίλος του υπουργός Γεωργίας Χατζηγιάννης θα παραιτηθούν, αν δεν καθοριστούν ικανοποιητικές τιμές για τη συγκέντρωση του σταριού.

Ο Πλαστήρας, επιθυμώντας να ξεκαθαρίσει την κατάσταση - στον Τύπο και στους πολιτικούς κύκλους γίνεται λόγος για νέες εκλογές - φεύγει και αυτός για το Παρίσι, με την ελπίδα ότι θα κατορθώσει να συνεννοηθεί με τον Βενιζέλο. Αλλά, μόλις φτάνει στο Παρίσι ο πρωθυπουργός (και ο υπουργός Συντονισμού Τσουδερός, που έχει πάει εκεί για να προωθήσει τις εξαγωγές ελληνικών καπνών), ο Βενιζέλος φεύγει για το Λονδίνο. Τελικά η συνάντηση γίνεται, στις 5 Ιουνίου, στο Παρίσι, αλλά καταλήγει στο πολύ φτω­χό αποτέλεσμα, να υποσχεθεί ο Βενιζέλος ότι θα συστήσει στο κόμ­μα του ειλικρινή συνεργασία με την ΕΠΕΚ στην κυβέρνηση. Για συμμέτοχη δική του στην κυβέρνηση δεν δέχεται συζήτηση.

Στο μεταξύ, στην Αθήνα, ενώ κυκλοφορούν φήμες συνεργα­σίας, ο Τσαλδάρης εξαπολύει εντονότερη επίθεση κατά των «μέ­τρων επιεικείας»:

«Με τον κ. Βενιζέλον - δηλώνει ο αρχηγός του Λαϊκού Κόμ­ματος - είμεθα σύμφωνοι ότι επ'ουδενί λόγω πρέπει να διευκολυνθή - διά των μέτρων επιεικείας και του καθαρ­μού - η αναβίωσις του κομμουνισμού και των μεθόδων προς επικράτησιν αυτού, διότι εις την εφαρμογήν των μέτρων αυτών θα αντιδράσει ο εθνικόφρων ελληνικός λαός». (Εφη­μερίδα Νέοι Καιροί, 1η Ιουνίου 1950.)

     Στις 8 Ιουνίου, ο Παπανδρέου με δηλώσεις του ζητά να ξε­καθαριστεί το θέμα της σταθερότητας και της διάρκειας της κυ­βερνήσεως και κάνει γνωστό ότι συμφώνησε με τους Πλαστή­ρα και Τσουδερό να συζητηθεί μετά τις διακοπές της Βουλής. Τη στιγμή αυτή, που και ο αντιπρόεδρος της θέτει «υπό αίρεσιν» την κυβέρνηση, σημειώνεται πάλι έντονη παρέμβαση των Αμερικανών. Ο επιτετραμμένος Μάινορ και ο αρχηγός της Οικονομικής Αποστολής, Πόρτερ, συναντιούνται το πρωί της 13ης Ιουνίου με τα μέλη του κυβερνητικού συμβουλίου Πλαστήρα, Παπανδρέου, Τσουδερό και Κωστόπουλο και τους προειδο­ποιούν ότι ανατροπή της κυβερνήσεως θα έχει ως αποτέλεσμα διακοπή της αμερικανικής βοήθειας. Έχει μεσολαβήσει ειδική σύσκεψη στο Στέητ Ντηπάρτμεντ με συμμετοχή του πρεσβευ­τή Γκραίηντυ. που είχε προηγουμένως συζητήσει το Ελληνικό με τον πρόεδρο Τρούμαν, του διευθυντή των ελληνικών υποθέ­σεων Γκρόμυ και του επιτετραμμένου της Ελλάδας Οικονόμου-Γκούρα, στην οποία αποφασίστηκε να ειδοποιηθεί σχετικά με την απόφαση της αμερικανικής κυβερνήσεως να στηρίξει το σχή­μα Πλαστήρα και ο Βενιζέλος, από τον Αμερικανό πρεσβευτή στο Λονδίνο και στο Παρίσι και το Χάριμαν.

Μετά τη συνάντηση των Μάινορ και Πόρτερ με το κυβερνη­τικό συμβούλιο, δημοσιεύεται επίσημη ανακοίνωση. που αναφέ­ρει ότι οι δύο εκπρόσωποι των ΗΠΑ είπαν στους 'Ελληνες ηγέτες τα εξής:

«Οι Αμερικανοί πιστεύουν ότι είναι ουσιώδες να υπάρχει κυβερνητική σταθερότης και συνέχεια κατά την κρίσιμον περίοδον της ανασυγκροτήσεως. Έχουν τον δισταγμόν ότι μια κυβερνητική κρίσις ή νέαι εκλογαί θα δημιουργήσουν συνθήκας ασταθείας, αι οποίαι θα εμποδίσουν ή θα καθυ­στερήσουν σοβαρώς την αμερικανικήν βοήθειαν προς την Ελλάδα. Η παρούσα κυβέρνησις (...) είναι εις θέσιν να φέρη εις πέρας την ανασυγκρότησιν και προφανώς εξακο­λουθεί να τυγχάνη ευρείας υποστηρίξεως από μέρους του ελληνικού λαού και της Βουλής. Διά τον λόγον ακριβώς αυ­τόν έχει την εμπιστοσυνην και την υποστηριξιν και των Αμε­ρικανών...»

Μετά την αμερικανική επέμβαση και ο Παπανδρέου και ο Βε­νιζέλος δηλώνουν ότι δεν υπάρχει ζήτημα και ότι η κυβέρνηση εί­ναι σταθερή. Ο Γκραίηντυ, που ήλθε, για λίγες μέρες στην Ελλά­δα, προτού να φύγει για τη νέα του θέση, εκθέτει τις απόψεις του Προέδρου Τρούμαν υπέρ της κυβερνήσεως Πλαστήρα, σε αποκλειστική του συνέντευξη στο Βήμα της 22ας Ιουνίου. Αλλά, σε λίγες μέρες, ξεσπά ο πόλεμος στην Κορέα. Και οι Αμερικανοί αρχίζουν να αναπροσαρμόζουν την πολιτική τους και στην Ελλά­δα, ενώ νέες κρίσεις συγκλονίζουν την κυβέρνηση Πλαστήρα.

Στις 3 Ιουλίου, φιλική προς το Λαϊκό Κόμμα εφημερίδα γράφει:

«Ήλθε η στιγμή να τους διώξωμεν. Να φύγουν το ταχύτερον. Το κανόνι που κροτεί εις την άλλην άκραν του 38ου παραλλήλου πρέπει να μας ξυπνήση, εφόσον είναι καιρός. Δεν πρέπει να τους αφήσουμε να μας παραδώ­σουν χειροπόδαρα εις το ΚΚΕ και το ΕΑΜ».

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Σύρραξη στη Βουλή

Σε συζητήσεις που γίνονται στη Βουλή, στις 8 και 19 Ιουνίου, σχε­τικά με τα θέματα των φυλακών και των κρατουμένων, εγκατα­λείπεται, για πρώτη φορά, το πνεύμα της ευπρέπειας και της αμοιβαίας ανοχής, που χαρακτηρίζει την Εθνική Αντιπροσωπεία μετά τις εκλογές της 5ης Μαρτίου, και εκδηλώνονται βίαια οι οξύτατες αντιθέσεις ενός Σώματος, όπου αντιπροσωπεύονται τόσο διαμετρικά αντίθετες ιδεολογίες. Αφορμή για τα επεισόδια, που συνε­χίζονται και σε επόμενες συνεδριάσεις, είναι μια επερώτηση του βουλευτή της Αριστεράς Χριστάκου για την κατάσταση στα Γιούρα. Τα επεισόδια εξελίσσονται σε σύρραξη στη συνεδρίαση της 26ης Ιουνίου. Ενώ ο Χριστάκος αναπτύσσει την επερώτηση του και υποστηρίζει ότι τα Γιούρα είναι ακατάλληλο νησί για διαβίωση ανθρώπων, γιατί είναι άδενδρο και άνυδρο, και ότι το 65% των κρατουμένων έγιναν φυματικοί εξαιτίας και της κακής διατρο­φής και των βασανιστηρίων, βουλευτές της Δεξιάς τον διακό­πτουν με κραυγές «σφαγείς», «μίσθαρνα όργανα του σλαβισμού» κ.λπ. Η ατμόσφαιρα ηλεκτρίζεται ακόμα περισσότερο, όταν ο βουλευτής της ΕΠΕΚ Γ.Μπουρδάρας παρεμβαίνοντας λέει ότι ορισμένα στρατοδικεία κατεδίκασαν σε θάνατο πολίτες που εκτελέστηκαν γιατί δεν είχαν ψηφίσει στις εκλογές του 1946. Ο ίδιος βουλευτής χαρακτηρίζει «αίσχος» τη Μακρόνησο. Τότε, ο βουλευτής Μπουραντάς (του ΠΑΠ, διοικητής της Γενικής Ασφα­λείας κατά την Κατοχή) του εκσφενδονίζει το αναλόγιο του κα­θίσματος του, με αποτέλεσμα να τραυματιστεί ο βουλευτής της ΕΠΕΚ Αρβανιτάκης. Ο πρόεδρος διακόπτει τη συνεδρίαση, αλ­λά η σύρραξη συνεχίζεται στους διαδρόμους της Βουλής, όπου ο βουλευτής Κρανιάς του ΠΑΠ χτυπά τον συνάδελφο του της Δ.Π., δικηγόρο Ανδρέα Μπικάκη.

Στην επόμενη συνεδρίαση οι αρχηγοί των κομμάτων και οι πε­ρισσότεροι βουλευτές καταδικάζουν τη στάση των Μπουραντά και Κρανιά. Αλλά, σε λίγες μέρες, το θέμα των κρατουμένων και εξόριστων θα γίνει η αφορμή να απειληθούν η ίδια η ενότητα και η ύπαρξη της κυβερνήσεως Πλαστήρα.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Τα μέτρα επιεικείας

Στις 6 Ιουνίου, η κυβέρνηση καταθέτει στη Βουλή πέντε νομοσχέ­δια για τα «μέτρα επιεικείας». Το πρώτο αφορά την «παροχήν ευεργετημάτων εις τους αυθορμήτως προσερχομένους και παραδιδομένους συμμορίτας», το δεύτερο την προσωρινή απόλυση με όρους, καταδίκων που είχαν εκτίσει το 1/3 της ποινής τους κ.λπ. Ο Πλαστήρας λείπει στο Παρίσι. Ο αντιπρόεδρος Παπανδρέου κάνει τη θεωρητική και ιδεολογική τοποθέτηση του ζητήματος στη Βουλή. Αφού αναφέρεται στις απώλειες κατά τον Ανταρτοπόλεμο, διαβάζει πρόσφατα κείμενα του ΚΚΕ και συνεχίζει:

«Όλα αυτά τα κείμενα αποδεικνύουν ότι διατηρείται ακα­τάλυτος ο σκοπός της υποταγής της Ελλάδος, της εντάξεώς της εις το σύστημα των Σοβιετικών Δημοκρατιών. Όπως πάντοτε ο κομμουνισμός εναλλάσσει την τακτικήν του με­ταξύ επαναστατικής και πολιτικής τοιαύτης...».

Τονίζει ότι το κράτος πρέπει να διατηρήσει ισχυρό στρατό και εξοπλισμένους ΜΕΑ στο χωριό, αλλά να αντιμετωπίσει τον κομ­μουνισμό και με πολιτικά μέσα, που «ονομάζονται ισοπολιτεία και δικαιοσύνη», και απορρίπτει το αίτημα της Γενικής Αμνηστίας και τη λήθη:

«... μόνον υπό μίαν θεωρητική προϋπόθεσιν – τόνισε - θα ήτο ωφέλιμος και ενδεδειγμένη γενική αμνηστία: εάν υπήρχε παγκόσμιος κατευνασμός, εάν η Κομινφόρμ εγκατέλειπε την επίθεσιν, εάν το Κομμουνιστικόν Κόμμα έπαυε να είναι Πέμπτη Φάλαγξ και τμήμα του Διεθνούς Επαναστατικού Στρατού. Αλλά αυτή η προϋπόθεσις, εάν αποτελεί ευχήν όλων των ανθρώπων, δεν αποτελεί δυστυχώς και πραγμα­τικότητα».

Αναφέρεται κατόπιν στους αριθμούς των κρατουμένων και εξόριστων, στο νομοσχέδιο που δίνει στους καταδίκους το δικαίω­μα της αναθεωρήσεως των αποφάσεων των εκτάκτων στρατοδι­κείων, στην απόφαση της κυβερνήσεως να καταργήσει τη Μα­κρόνησο ως στρατόπεδο πολιτικών κρατουμένων, «διότι τα στρατόπεδα είναι ασυμβίβαστα με την έννοιαν της δημοκρατίας» και στην επανεξέταση των περιπτώσεων των χιλιάδων απολυθέ­ντων υπαλλήλων, και καταλήγει:

«Πιστεύομεν ότι τα νομοσχέδια, τα οποία θέτομεν υπό την κρίσιν της Εθνικής Αντιπροσωπείας, υπηρετούν ταυτο­χρόνως και την ασφάλειαν και την ισοπολιτείαν και την δικαιοσύνην, και τους σκοπούς του ανθρωπισμού».

Τα μέτρα έχουν συμφωνηθεί, με αμοιβαίους συμβιβασμούς, ανάμεσα στα κόμματα που αποτελούν την κυβέρνηση. Αλλά το πνεύμα των διακηρύξεων του Πλαστήρα από τη μια και του Πα­πανδρέου από την άλλη είναι πολύ διαφορετικό. Και η διαφορά αυτή θα φανεί πολύ γρήγορα στην πράξη και θα έχει καταλυτι­κές επιπτώσεις στην ενότητα της κυβερνήσεως και στο μέλλον του Κέντρου. Ακόμα περισσότερο γιατί, σε λίγο, θα ξεσπάσει ο πό­λεμος της Κορέας, που θα επηρεάσει άμεσα την κατάσταση και τις εξελίξεις στην Ελλάδα.