ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Αντεπίθεση της Δεξιάς

Από τα πρώτα βήματα της η νέα κυβέρνηση συναντά ισχυ­ρές και σχεδιασμένες αντιδράσεις του κρατικού μηχανισμού και της Δεξιάς, ιδιαίτερα στην πολιτική της για την ειρή­νευση της χώρας. Ορισμένοι υποστηρίζουν βάσιμα πως η μάχη για την ειρήνευση έχει για πολλά χρόνια χαθεί, από τη στιγμή που ξέ­νοι και ελληνικοί παράγοντες τορπίλισαν, τον Αύγουστο του 1950, την πρώτη κοινοβουλευτική κυβέρνηση Πλαστήρα. Ανεξάρτητα από τον ρόλο που έπαιξαν άλλοι παράγοντες (Αμερικανοί, Ανά­κτορα, ΙΔΕΑ κ.λ.π.), την πολιτική του Πλαστήρα και μαζί και την έννοια του Κέντρου ως ξεχωριστής παρατάξεως την κατέστρε­ψαν τότε οι Σοφοκλής Βενιζέλος και Γεώργιος Παπανδρέου, που ήταν ακόμα περισσότερο δεξιοί παρά κεντρώοι. Μαζί με την ειρήνευση χάθηκε τότε για πολλά χρόνια η δυνατότητα ν'αποκτή­σει το Κέντρο μια ξεχωριστή ταυτότητα και φυσιογνωμία στην πολιτική ζωή της χώρας.

Σχετικά με το θέμα αυτό, ο πρώην υπουργός I.Ζίγδης, σε μια συζήτηση μας το 1973, είπε, ανάμεσα σε άλλα:

«Πράγματι, με τον τορπιλισμόν της πολιτικής ειρηνεύσεως του Πλαστήρα το 1950 απωλέσθη μια μεγάλη ευκαιρία. Εάν εδίδετο τότε Γενική Αμνηστία, τουλάχιστον δι'όσους ήσαν εις το εσωτερικόν, ο τόπος θα επέστρεφε ταχέως εις την ομαλότητα, δεν θα υπήρχε δε το χάσμα της χαμένης γενεάς. Διότι ήσαν οι άριστοι των Ελλήνων που επήγαν και επολέμησαν στα βουνά κατά την Κατοχην και ενεπλάκησαν εις τας αντιθέτους οργανώσεις».

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Πρώτες βολές για την «εσωτερική ασφάλεια»

Την 1η Νοεμβρίου, η κυβέρνηση παίρνει ψήφο εμπιστοσύνης της Βουλής: 131 υπέρ, 114 κατά (112 του Συναγερμού και 2 του Λαϊ­κού Κόμματος). Ο Μπαλτατζής, ο μοναδικός εκπρόσωπος του κόμματος του στη Βουλή, δηλώνει ότι αρνείται ψήφο. Απουσιά­ζουν δύο συναγερμικοί, καθώς και όλοι οι βουλευτές της ΕΔΑ, που βρίσκονται ακόμα στο στρατόπεδο της εξορίας ή στις φυλακές.

Στις 8 Νοεμβρίου, το πρωί, φτάνει στον Άγιο Ευστράτιο ένα περιπολικό του στόλου. Οι εφτά πολιτικοί εξόριστοι που έχουν εκλεγεί βουλευτές, ειδοποιούνται να ετοιμαστούν αμέσως να φύ­γουν για την Αθήνα: Από το στρατόπεδο συγκεντρώσεως στη Βου­λή. Η Φρουρά Χωροφυλακής διατάσσει τους άλλους εξορίστους να μείνουν στις χαράδρες, μέσα και γύρω από τις σκηνές τους, και να μην κατέβουν στην παραλία. Υπάρχει διαταγή του υπουργείου να απαγορευτούν οι εκδηλώσεις. Οι εφτά διαμαρτύρονται για τον τρόπο της μεταφοράς τους. Αφού τους επιτρέπουν να πάνε στην Αθήνα – λένε -, πρέπει να τους επιτρέψουν να επιβιβαστούν στο πλοίο της γραμμής. Η διοίκηση της Φρουράς Χωροφυλακής απαντά ότι αυτές είναι οι κυβερνητικές διαταγές. Και αργότερα, ο υπουργός Εσωτερικών Κ.Ρέντης, στον οποίο επίσης θα διαμαρ­τυρηθούν, απαντά ότι αυτό γίνεται για την ασφάλειά τους...

Νύχτα φτάνει στην Αθήνα το περιπολικό με τους εφτά βου­λευτές. Έχει ρυθμιστεί έτσι η πορεία του και ο χρόνος που θα φτάσει, ώστε να εμποδιστούν τυχόν εκδηλώσεις της Αριστεράς στον Πειραιά. Κανένας δεν ξέρει την ώρα που θα φτάσει. Στρατιωτικό μυστικό. Την άλλη μέρα πηγαίνουν στη Βουλή και παραλαβαίνουν από την αρμόδια υπηρεσία τις βουλευτικές τους ταυ­τότητες και τα σήματα. Πρέπει τώρα να ορκιστούν. Βουλευτές της Δεξιάς προσπαθούν να πείσουν τους άλλους συναδέλφους τους, του Συναγερμού και των Φιλελευθέρων, να μην προσέλθουν στη συνεδρίαση της Βουλής, ώστε να μην υπάρξει απαρτία ως την ημέρα που θα συνέλθει το Εκλογοδικείο, το οποίο, όπως πιστεύουν, θα ακυρώσει την εκλογή των εξόριστων. Η κίνηση αυτή όμως δεν βρίσκει απήχηση στην ηγεσία του Συναγερμού. Και ο πρόεδρος της Βουλής Δ.Γόντικας δηλώνει:

«Η Βουλή δεν μπορεί να αρνηθή την ορκωμοσίαν των, αφού ανεκηρύχθησαν από τα πρωτοδικεία». (Εφημερίδες, 12 Νοεμβρίου 1951.)

Έτσι, στις 12 Νοεμβρίου, προσέρχονται στη Βουλή εφτά από τους δέκα βουλευτές της ΕΔΑ. Διατηρούν ακόμα την ιδιότητα του εξορίστου: Βρίσκονται στην Αθήνα με 15θήμερη «άδεια», χωρίς να έχει τυπικά διακοπεί καν η εκτόπιση τους. Είναι οι περισσό­τεροι γνωστά ονόματα: Ο Κώστας Γαβριηλίδης, παλιός αγροτι­κός ηγέτης, αρχηγός του Αγροτικού Κόμματος, του συνεργαζό­μενου με το ΚΚΕ από την εποχή του Μεσοπολέμου. Ο στρατηγός Στέφανος Σαράφης, στρατιωτικός αρχηγός του ΕΛΑΣ κατά την Κατοχή. Ο στρατηγός Χατζημιχάλης, της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΛΑΣ. Οι δικηγόροι Μανώλης Πρωιμάκης, από τους ηγέτες του Πολιτικού Συνασπισμού του ΕΑΜ μετά την Απελευθέρωση, και Ηλίας Ηλιού, και οι δύο παλαιοί παπαναστασιακοί. Ο πρώην καθηγητής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης Γιάν­νης Ιμβριώτης. Ο συνδικαλιστής του Βόλου Νίκος Τσόχας.

Η ορκωμοσία τους γίνεται με όλους τους τύπους και μέσα σε απόλυτη ησυχία. Μόνο για μια στιγμή διακόπτει την ησυχία μια κραυγή: «Αίσχος. Οι αρχηγοί του εγκλήματος εις την Βουλήν...». Αυτός που φωνάζει, είναι ο βουλευτής του Συναγερμού Θ.Ταμβακάς, πρώην επίτροπος εκτάκτων στρατοδικείων. «Έξω εσύ», απαντά κάποιος βουλευτής της Αριστεράς στον Ταμβακά, που, από την έδρα του επιτρόπου, έχει ζητήσει τη θανατική καταδίκη δεκάδων αριστερών, πολλοί από τους οποίους οδηγήθηκαν τελι­κά στα εκτελεστικά αποσπάσματα. Τα κουδούνια και οι παρα­τηρήσεις του προέδρου της Βουλής ξαναφέρνουν και πάλι την τά­ξη στο Σώμα. Τα σοβαρά επεισόδια που προανάγγελλαν ορισμένοι ότι θα γίνονταν κατά την ορκωμοσία των εξόριστων βουλευτών της ΕΔΑ, δεν σημειώθηκαν. Εξάλλου, ο ίδιος ο αρχηγός της Δε­ξιάς, ο Παπάγος, είχε πριν λίγο παραδεχτεί ότι η ορκωμοσία εί­ναι νομότυπη. Ταυτόχρονα όμως έριξε και τις πρώτες βολές κα­τά της ειρηνευτικής πολιτικής του Πλαστήρα.

Πραγματικά, μόλις αρχίζει η συνεδρίαση της Βουλής, την ημέ­ρα εκείνη - οι εφτά εξόριστοι βουλευτές έχουν προσέλθει και έχουν καταλάβει τις θέσεις τους πίσω από τον Κ.Τσαλδάρη, που επι­μένει να κάθεται στην πρώτη σειρά της αριστερής πτέρυγας -, ο αρχηγός του Συναγερμού σηκώνεται και κάνει την ακόλουθη δή­λωση από μέρους του κόμματος του:

«Ο Ελληνικός Συναγερμός δεν πρόκειται να ελέγξη τον πρόεδρον της Βουλής επί του θέματος της ορκωμοσίας, διό­τι φρονεί, ότι η Βουλή δεν πρόκειται να μεταβληθή εις Εκλογοδικείον. Επειδή όμως το θέμα τούτο εφάπτεται του γενικωτέρου προβλήματος της εσωτερικής ασφαλείας της χώρας, ο Ελληνικός Συναγερμός επιφυλάσσεται να αναζητήση τας πολιτικάς ευθύνας της κυβερνήσεως εν καιρώ. Και, κατά συνέπειαν, καλούμεν την κυβέρνησιν, όπως αποσαφήνιση το ταχύτερον ενώπιον της Εθνικής Αντιπροσω­πείας την επί του ζητήματος της εσωτερικής ασφαλείας της χώρας πολιτικήν της, επί του οποίου οφείλω να προσθέσω ότι η ανησυχία της κοινής γνώμης δεν είναι μόνον έκδηλος αλλά και εύλογος».

Είναι φανερό ότι ο Συναγερμός δεν έχει τη δυνατότητα να προ­βάλει «βέτο» στην ορκωμοσία των βουλευτών της ΕΔΑ. Και έχει αναθέσει στον αρχηγό της να ρίξει μόνο μερικές βολές προπαρασκευαστικές για τη γενικότερη αντεπίθεση της Δεξιάς που θ'αρχίσει σε λίγο.

Ο έμπειρος στις κοινοβουλευτικές μάχες και καθόλου ευάλω­τος στο σημείο αυτό, τουλάχιστον από τη Δεξιά, υπουργός των Εσωτερικών Κ.Ρέντης, γνωστός αντικομμουνιστής και από τους πρωτεργάτες της δημιουργίας των «αναμορφωτηρίων Μακρονήσου», δεν αφήνει χωρίς απάντηση τη δήλωση του Παπάγου. Τονίζει λοιπόν - και με το δίκιο του - ότι στο σημείο αυτό έχει δικαίωμα να «επαίρεται» ότι στο θέμα αυτό δεν μπορεί να υπάρξει επίκριση εναντίον του ούτε για το παρελθόν ούτε για το παρόν. Και αξιώ­νει από τον Παπάγο να μιλήσει συγκεκριμένα. Ο Παπάγος δεν εί­ναι έτοιμος για μια τέτοια κοινοβουλευτική μάχη. Ουτε πείρα έχει, ουτε στοιχεία για ν'αποδείξει τους ισχυρισμούς για ανησυχίες της κοινής γνώμης. Περιορίζεται λοιπόν να απαντήσει ότι δεν έκαμε καμιά επίκριση. Αλλά ο Ρέντης δεν υποχωρεί. Επιμένει, αφού ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολιτεύσεως μιλά για εύλογο ανησυχία κ.λ.π., να προσκομίσει συγκεκριμένα στοιχεία. Αλλά εκείνη τη στιγ­μή, βγάζει από τη δύσκολη θέση τον στρατάρχη ο στρατηγός: 0 Πλαστήρας παρεμβαίνει για να πει ότι πρόκειται για παρεξήγηση, ότι «ο αξιότιμος αρχηγός του Ελληνικού Συναγερμού ωμίλησε κα­θαρά» και ότι δεν υπήρξε καμιά επίκριση. Και καταλήγει:

«Αλλά νομίζω ότι και εις την μακράν αυτήν στοιχειώδη, ας είπωμεν, επίκρισιν, η κυβέρνησις θα δώσει διασαφήσεις αργότερον καταθέτουσα οριστικά νομοσχέδια και άλλα μέ­τρα διάφορα, εκ των οποίων νομίζω ότι και η αντιπολί­τευση, ο Ελληνικός Συναγερμός, θα ικανοποιηθεί».

Και παρακαλεί «να θεωρηθή το ζήτημα λήξαν». Ο πρωθυπουργός δεν κάνει, ασφαλώς, αυτή την παρέμβαση μόνο από αβρότητα και προσωπική συμπάθεια προς τον Παπά­γο. Το πιθανότερο είναι ότι έχει την αφέλεια να πιστεύει πως για την ειρήνευση, που την θεωρεί θέμα εθνικό και έργο της ζωής του, θα εξασφαλίσει τη συνεργασία του στρατάρχη. Μήπως κι ο ίδιος ο Παπάγος και ο Μαρκεζίνης δεν έχουν εξαγγείλει πολιτική «λήθης του παρελθόντος»; Το γεγονός ότι εκείνες ακριβώς τις μέρες οι εφημερίδες της Δεξιάς έχουν εξαπολύσει φοβερή εκστρατεία και παρουσιάζουν την κυβέρνηση Πλαστηρα - Βενιζέλου ότι «παραδί­δει την χώραν εις τον κομμουνισμόν», δεν του λέει, φαίνεται, τί­ποτε. ..

Αλλά στη συζήτηση παρεμβαίνει αμέσως ένας άλλος φιλελεύ­θερος, ο «άνευ χαρτοφυλακίου» υπουργός Γ.Βαρβούτης. Τονί­ζει ο Βαρβούτης ότι, αν ο Παπάγος εννοεί ότι θα ζητηθούν ευθύ­νες από την κυβέρνηση γιατί βρίσκονται στη Βουλή βουλευτές της ΕΔΑ, «τούτο είναι συνταγματικώς και πολιτικώς απαράδεκτον». Και συνεχίζει:

«Φρονώ, και δεν φαντάζομαι ότι έχει αντίθετον γνώμην ο Ελληνικός Συναγερμός, ότι δεν είναι δυνατόν να ζητηθούν ευθύναι, διότι μερίς του ελληνικού λαού έστειλεν (ορισμέ­νους αντιπροσώπους ενταύθα. Ούτοι δεν ήλθον με την θέλησιν της κυβερνήσεως. Διαφωνούμεν και ημείς ριζικώς με την πολιτικήν την οποίαν εκπροσωπούν οι αντιπρόσωποι της ΕΔΑ. Αλλά εκείνο το οποίον πρέπει να τονισθή και επί του οποίου πιστεύω ότι θα είναι ομόφωνος η γνώμη της Βουλής, είναι ότι αποκλειστικόν εισιτήριον διά την είσοδον εις την αίθουσα αυτήν είναι η θέλησις των εκλογέων και ο τίτλος ανακηρύξεως των βουλευτών υπό των νομίμων δι­καστηρίων της χώρας. Αν η θέλησις αύτη εξεδηλώθη νομί­μως και εγκύρως, θα αποφασίσει κυριαρχικούς το Εκλογοδικείον, συμφώνως προς τα διατάξεις του Συντάγματος. Η κυβέρνησις και η Βουλή δεν έχει δικαίωμα να επέμβη εις την κρίσιν των δικαστηρίων. Εάν ο αρχηγός του Ελληνικού Συναγερμού συμφωνή εις την άποψιν αυτήν, δεν υπάρχει κανένα ζήτημα και παρακαλώ να διασαφηνισθή τούτο».

Η τοποθέτηση του θέματος από τον Βαρβούτη είναι συνταγ­ματικά άψογη. Στον Παπάγο δεν μένει κανένας δρόμος διαφυ­γής. Σηκώνεται από τη θέση του και λέει:

- Μάλιστα, συμφωνώ.

Έτσι, πριν από την ορκωμοσία των βουλευτών της ΕΔΑ, ο Συ­ναγερμός έχει υποχρεωθεί να ομολογήσει ότι, στο θέμα αυτό, δεν έχει περιθώρια για πολεμική κατά της κυβερνήσεως. Και ο Ρέντης, φυσικά, δεν παραλείπει να εκμεταλλευτεί την απάντηση που έχουν αποσπάσει ο ίδιος και ο Βαρβούτης από τον Παπάγο. Σε δηλώ­σεις του στις εφημερίδες την άλλη μέρα υπογραμμίζει το γεγονός ότι ο αρχηγός του Συναγερμού δεν υιοθετεί την πολεμική του Τύ­που της Δεξιάς για τα «θέματα ασφαλείας».

Χαρακτηριστικό, πάντως, για τις αντιδράσεις υπηρεσιών και άλλων παραγόντων και στα πιο στοιχειώδη μέτρα ειρηνεύσεως είναι και το γεγονός ότι πολιτικοί κρατούμενοι που αθωώνονται από τα δικαστήρια ή παίρνουν χάρη, παραδίνονται από τις φυ­λακές στην Ασφάλεια και τους στέλνουν αμέσως εξορία. Ο Ρέ­ντης υποχρεώνεται να εκδώσει σχετική διαταγή να σταματήσει η τακτική αυτή που. όπως δηλώνει στον Τύπο ο υπουργός Εσωτερικών, «δεν ήτο δυνατόν να συνεχισθή, διότι ενεφάνιζε τας επιτροπάς ασφαλείας διαφωνούσας προς την δικαστικήν εξουσίαν, η οποία έχει και το δικαίωμα του εκτοπισμού, και προς την προνομίαν του βασιλέως περί απονομής χάριτος. (Εφημερίδες. 7 Νοεμ­βρίου 1951.)

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Ανακατατάξεις και αλληλοκατηγορίες

Η ανάμειξη του Παπάγου στην πολιτική και η ίδρυση του Ελλη­νικού Συναγερμού φέρνει σοβαρές ανακατατάξεις στα άλλα αστι­κά κόμματα. Το ΛΕΚ, όπως είδαμε, αυτοδιαλύθηκε και οι ηγέτες και βουλευτές του προσχώρησαν στον Συναγερμό. Το ίδιο και to Νέον Κόμμα του Σπ.Μαρκεζίνη. Ο Τσαλδάρης, που βλέπει να διαλύεται το Λαϊκό Κόμμα, εξαπολύει έντονη επίθεση κατά του Συναγερμού. Η Αριστερά αντιμετωπίζει το κόμμα του Παπάγου ως φιλοδικτατορική κίνηση της Δεξιάς και το χαρακτηρίζει νέο-φασιστικό. Αλλά και ο Σοφοκλής Βενιζέλος κατηγορεί τώρα τον Παπάγο γιατί εγκατάλειψε τον στρατό, όπου - κατά την άποψη του αρχηγού των Φιλελευθέρων - ήταν πολύ χρήσιμος:

«Ανεξαρτήτως των αγαθών προθέσεων του κ.Παπάγου - δηλώνει ο Βενιζέλος στις 4 Αυγούστου -, την ανάμειξή του στην πολιτική θα εκμεταλλευθούν ανεύθυνα εξτρεμιστικά στοιχεία της Άκρας Δεξιάς ως και η Ακρα Αριστερά. Θα δημιουργηθούν ως εκ τούτου και πάλιν οξύτης, φανατισμοί και προκαταλήψεις».

Το κόμμα του Παπανδρέου διαλύεται επίσης. Αλλοι βουλευτές και πολιτευτές του καταφεύγουν στον Συναγερμό (Λ.Μακκάς κ.λ.π.), άλλοι στην ΕΠΕΚ (Δ.Χατζηγιάννης κ.λ.π.). Ο ίδιος ο Γ.Παπανδρέου, αφού δεν φέρνουν αποτέλεσμα οι προσπάθειές του να τον δεχτούν στον Συναγερμό, επειδή αντιδρούν ορισμένοι, παράγοντες, αποφασίζει να κατέβει και πάλι μόνος στις εκλογές με τη σημαία του μισοδιαλυμένου πια Δημοκρατικού Σοσιαλιστι­κού Κόμματος. Σε μακρές δηλώσεις του, χαρακτηρίζει «εχθρούς του τόπου» και τα δύο παλαιά κόμματα (Φιλελευθέρων και Λαϊ­κό), γιατί «εις την ιδική των δράσιν, καθώς και εις την ιδικήν των αδράνειαν οφείλεται η κακοδαιμονία και η παρακμή του πολιτικού βίου της χώρας». Κατηγορεί τον Βενιζέλο και το Συγκρότη­μα Λαμπράκη ότι υπονόμευσαν το έργο του ως υπουργού Συ­ντονισμού. Εσωτερικών, Παιδείας κ.λπ., και τα επιτεύγματά του στους τομείς αυτούς (σύμβαση Πτολεμάίδας, «ισοπολιτεία στην ύπαιθρο», προστασία σιτοπαραγωγών, Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών κ.λ.π.). Τέλος, χαρακτηρίζει «εθνικούς άνδρες» και τον Πλαστήρα και τον Παπάγο, εκφράζει όμως τον φόβο ότι τα «κινηματά» τους δεν θα ωφελήσουν τον τόπο, αλλά θα προκαλέσουν επικίνδυνη πόλωση (εφημερίδες. 4 Αυγούστου).

Ήρεμος και σχεδόν ευχαριστημένος για την ανάμειξη του Παπάγου στην πολιτική παρουσιάζεται ο στρατηγός Πλαστήρας:

 «Πιστεύω - δηλώνει, αμέσως μετά την αναγγελία του στρα­τάρχη για την ανάμειξη του στην πολιτική ο αρχηγός της ΕΠΕΚ - ότι ο κ.Παπάγος καλώς έπραξε να πολιτευθή. Κατ'αυτόν τον τρόπον δίδει ο ίδιος τέλος εις την υφισταμένη από πολλού αμφιβολίαν αν θα κατέλθη εις τον πολιτικόν στίβον. Όσον αφορά εις την αλλαγήν εις την οποίαν ο κ.Παπάγος ανεφέρθη διά των χθεσινών πρώτων πολιτικών δηλώσεών του, προσωπικώς είμαι ευτυχής διότι ενεστερνίσθη το σύνθημα του πολιτικού αγώνος της ΕΠΕΚ. Θα προ­κύψει καλόν διά τον τόπον αν το σύνθημα τούτο το εφαρμόσουν κόμματα, είτε ταύτα θα ευρεθούν εις την κυβέρνησιν είτε μείνουν εις την αντιπολίτευσιν».

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Εξόριστοι, υποψήφιοι

Πριν από την ίδρυση της ΕΔΑ, η κυβέρνηση Βενιζέλου έχει πλη­ροφορίες από την Ασφάλεια ότι η Αριστερά θα υποβάλει στις εκλογές τις υποψηφιότητες ορισμένων προσωπικοτήτων και στε­λεχών της που είναι εκτοπισμένοι στον Άγιο Ευστράτιο. Αναφέ­ρονται μάλιστα τα ονόματα του στρατηγού Στέφανου Σαράφη, που, ως παλιός βενιζελικός, έχει ακτινοβολία στον φιλελεύθερο κόσμο και ως στρατιωτικός αρχηγός του ΕΛΑΣ κατά την Κατοχή στους ΕΑΜίτες, του αρχηγού του ΕΑΜικού Αγροτικού Κόμματος Κώστα Γαβριηλίδη, του δικηγόρου Ηλία Ηλιού κ.λ.π. Η κυβέρνη­ση σπεύδει τότε να περάσει στον εκλογικό νόμο διάταξη, σύμ­φωνα με την οποία οι εκτοπισμένοι δεν έχουν το δικαίωμα του εκλέγειν.

Παρ'όλ'αυτά, μετά την ίδρυση της ΕΔΑ, οι εκπρόσωποι του Δημοκρατικού Συναγερμού αξιώνουν να είναι υποψήφιοι όχι μό­νον εξόριστοι, αλλά και υπόδικοι, όπως ο Νίκος Μπελογιάννης, και πολιτικοί κατάδικοι, όπως ο Νίκανδρος Κεπέσης, και κατα-διωκόμενοι, όπως ο Νίκος Πλουμπίδης. Την αξίωση αυτή υπο­στηρίζουν, με εκπομπές από το εξωτερικό, και ο ραδιοσταθμός του ΚΚΕ «Ελεύθερη Ελλάδα». Είναι αξίωση του Ν.Ζαχαριάδη και του πολιτικού γραφείου του ΚΚΕ. Το ζήτημα που δημιουργήθηκε από την επιμονή του Ζαχαριάδη για τις υποψηφιότητες συγκλονίζει την ΕΔΑ και παρ'ολίγον να προκαλέσει τη διάλυσή της από τις πρώτες μέρες. Οι άλλοι παράγοντες της ΕΔΑ αντι­δρούν κυρίους στην πρόταση να είναι υποψήφιοι οι Μπελογιάννης και Πλουμπίδης.

Αντιδρούν επίσης μερικά από τα στελέχη του ΚΚΕ που έχουν βγει από την εξορία και είναι νόμιμα. Φοβούνται ότι έτσι θα δο­θούν επιχειρήματα για να διαλυθεί η ΕΔΑ, σαν συνδεδεμένη με τον παράνομο μηχανισμό του ΚΚΕ (βλέπε και Πότη Παρασκευοπούλου, στο ίδιο, σ. 55.) Σε μια σύσκεψη στο σπίτι του στρατηγού Μάντακα, στην οδό Δεινοκράτους, φέρνει το θέμα από μέρους του Δημοκρατικού Συναγερμού ο Δ.Μαριόλης. Ο Πασαλίδης διατυπώ­νει αμέσως τις αντιρρήσεις του και, σχεδόν δακρύζοντας, λέει:

-  Τι πάτε να κάνετε; Να καταστρέψετε μια δουλειά που μό­λις αρχίσαμε;

Και ο Μιχάλης Κύρκος:

-   Τα τινάζετε όλα στον αέρα. Εγώ δεν υπογράφω αυτές τις υποψηφιότητες. Καλύτερα, αν θέλετε, να βάλουμε υποψήφιο τον ίδιο τον Ζαχαριάδη.

Ο Μαριόλης επιμένει. Λέει μάλιστα πως, αν δεν μπει υποψή­φιος ο Μπελογιάννης θα αποχωρήσει αυτός. Ο Σπηλιόπουλος και ο Μάντακας συμφωνούν. Ο Μάντακας, συγκινημένος, λέει:

-  Δεν μπορώ να ξεχάσω τον αγώνα που έκανα μ'αυτούς τους συντρόφους στα βουνά. Δε μπορώ να μην τους υποστηρίξω.

Οι άλλοι όμως επιμένουν να μην μπουν οι υποψηφιότητες, για­τί θα διακινδυνεύσει η νομιμότητα της ΕΔΑ. Ο Ζάκκας δηλώνει ότι αποχωρεί:

-   Επιτέλους, λέει, είναι ευκαιρία ν'απαλλαγώ απ'αυτό το άγχος.

Πραγματικά αποχωρεί και δεν παίρνει πια μέρος στις συσκέ­ψεις της ΕΔΑ. Αλλά και οι άλλοι διακόπτουν τις συνεννοήσεις με τον Δημοκρατικό Συναγερμό, που είναι ο φορέας των επισήμων απόψεων του ΚΚΕ. Εκείνο το ίδιο βράδυ, στο τέλος της δραμα­τικής συνεδρίασης, ο Γιάννης Κοκορέλλης, της Ενώσεως Δημο­κρατικών Αριστερών, προτείνει να δοθεί στον Τύπο ανακοίνωση, ότι ο Δημοκρατικός Συναγερμός αποχώρησε από την ΕΔΑ. Η ανα­κοίνωση συντάσσεται, αλλά δεν δίνεται τελικά στις εφημερίδες. Για μία βδομάδα όμως επικρατεί διάλυση.

Στο διάστημα αυτό, το κομματικό γραφείο των πολιτικών κρα­τουμένων των φυλακών Αβέρωφ, που έχει εξελιχθεί σε τρίτο κα­θοδηγητικό κέντρο του ΚΚΕ στην Αθήνα και έχει την αξίωση να έχει τον κύριο λόγο στα πράγματα της Αριστεράς, υποβάλλει την ιδέα να συγκροτηθεί ένα νέο, εικονικό πολιτικό σχήμα, για να ασκηθεί πίεση στους μη κομμουνιστές παράγοντες της ΕΔΑ. Πραγματικά, δυο δικηγόροι, μέλη του Δημοκρατικού Συναγερμού, καταθέτουν δήλωση ότι ιδρύουν το κόμμα Ένωσις Λαϊκού Αγώνος (ΕΛΑ).

Τελικά, με μεσολαβητικές προσπάθειες του Πασαλίδη, οι διά­φοροι παράγοντες και ομάδες της ΕΔΑ καταλήγουν σε συμφω­νία: Ο Δημοκρατικός Συναγερμός δέχεται να μην μπουν οι υπο­ψηφιότητες των Μπελογιάννη και Πλουμπίδη, αλλά και οι άλλοι συμφωνούν να εκτεθούν ορισμένοι πολιτικοί εξόριστοι και κρα­τούμενοι. Στο μεταξύ, γίνονται συνεννοήσεις, με τον ασύρματο, ανάμεσα στους Ζαχαριάδη και Πλουμπίδη. Ο Ζαχαριάδης δέχεται να μην μπουν υποψήφιοι οι Πλουμπίδης και Μπελογιάννης, αφού υπάρχει κίνδυνος να αποχωρήσει από την ΕΔΑ ο Μιχάλης Κύρκος. Τελικά, υποβάλλονται υποψηφιότητες των εξόριστων στρατηγών Σαράφη και Χατζημιχάλη, του Κώστα Γαβριηλίδη, του Ηλία Ηλιού, των συνδικαλιστών Κ.Λυκούρη, Ν.Τσόχα και Ν.Χαραγκιώνη, του καθηγητή Ιμβριώτη και των κρατουμένων στις φυλακές Μανώλη Γλέζου, Νίκανδρου Κεπέση και Μάνθου Τσιμπουκίδη.

Η συμφωνία για τις υποψηφιότητες δεν σημαίνει ότι σταμα­τούν οι διαφωνίες και διαμάχες στον νέο συνασπισμό της Αρι­στεράς. Ο ραδιοσταθμός «Ελεύθερη Ελλάδα» από το Βουκου­ρέστι - δηλαδή ο Ζαχαριάδης και το πολιτικό γραφείο του ΚΚΕ - παρεμβαίνουν συνεχώς στον προεκλογικό αγώνα, με καθημερι­νές εκπομπές, με τις οποίες προβάλλονται οι υποψηφιότητες των εξόριστων και των φυλακισμένων, καθώς και ορισμένων άλλων στελεχών του ΚΚΕ και, αντίθετα, καταπολεμούνται, με υβριστι­κούς χαρακτηρισμούς, άλλοι παράγοντες της ΕΔΑ (I.Κοκορέλλης, Δ.Παπαγιάννης κ.λ.π.). Ορισμένα από τα ελάχιστα στελέχη του ΚΚΕ ή της ΕΠΟΝ που έχουν απολυθεί ως άρρωστοι από τη Μακρόνησο ή τις φυλακές, προωθούνται στους συνδυασμούς της ΕΔΑ. Έτσι, εμφανίζονται οι υποψηφιότητες των Αντώνη Μπριλλάκη, Βασίλη Εφραιμίδη, Παναγιώτη Κατερίνη, του χημικού Γιάν­νη Φιλίνη κ.λπ.

Η διαμάχη στους κόλπους της ΕΔΑ δυναμώνει τις τελευταίες μέρες των εκλογών. Είναι ουσιαστικά αγώνας του ΚΚΕ να επι­βάλει τη γραμμή του, τον καθοδηγητικό του ρόλο και τα στελέχη του στον νέο σχηματισμό της Αριστεράς. Ο ραδιοσταθμός «Ελεύθερη Ελλάδα», σε συνεχείς εκπομπές του, «προειδοποιεί» τους οπαδούς της Αριστεράς για τους «προδότες», τους «χαφιέδες», τους «πράκτορες», τους «συνθηκολόγους», τους «ύποπτους», που έχουν «διεισδύσει» στις γραμμές της ΕΔΑ. Στην Αθήνα και σε άλλες πόλεις κυκλοφορούν προκηρύξεις με παρόμοιο περιε­χόμενο. Αποκορύφωση της εκστρατείας αυτής και της διαμάχης είναι η προεκλογική συγκέντρωση της ΕΔΑ στην πλατεία Κάνιγκος. Ομιλητές στη συγκέντρωση έχουν οριστεί οι Μιχάλης Κύρ­κος, Γ.Σπηλιόπουλος, Δ.Μαριόλης και I.Κοκορέλλης.

Όταν έρχεται η σειρά του Κοκορέλλη να μιλήσει, του κόβουν το μικρόφωνο. Το παίρνει, σε λίγο, ο Β.Εφραιμίδης, που λέει ότι φέρνει τον χαιρετισμό των φυλακισμένων. Είναι ένας έμμεσος τρόπος να δείξει, ότι αυτός είναι αυθεντικότερος εκφραστής του ΚΚΕ. Βέβαια, οι χιλιάδες οπαδοί της Αριστεράς που είναι συγκεντρωμένοι στην Πλατεία Κάνιγκος και χειροκροτούν και φω­νάζουν συνθήματα υπέρ της δημοκρατίας, σε μια τόσο επικίνδυ­νη ακόμα για τους αριστερούς περίοδο, δεν γνωρίζουν τη διαπάλη που γίνεται στην αίθουσα της Λέσχης Τρικούπη, όπου βρίσκονται οι ομιλητές, οι άλλοι παράγοντες της ΕΔΑ και τα μικρόφωνα.

Στις 31 Αυγούστου μιλά από τον Ραδιοσταθμό Αθηνών, στη σειρά των προεκλογικών ομιλιών εκπροσώπων των κομμάτων, ο στρατηγός Νεόκοσμος Γρηγοριάδης, ως εκπρόσωπος της ΕΔΑ. Η ομιλία του, που έχει εγκριθεί από την ηγεσία της ΕΔΑ, προκαλεί την οργή του πολιτικού γραφείου του ΚΚΕ, γιατί περιέχει ορι­σμένες διακηρύξεις για την ελληνικότητα και την ακεραιότητα της ελληνικής Μακεδονίας, αντίθετες με την απόφαση της Ε' Ολομέ­λειας της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ (1949), στην οποία ο Ζα­χαριάδης είχε επαναφέρει το σύνθημα της Γ Διεθνούς για «αυ­τοδιάθεση των Σκλαβομακεδόνων». Για να μην προκληθεί νέα διάσπαση, και μάλιστα λίγες μέρες πριν από τις εκλογές, ο Ι. Πασαλίδης υποχρεώνεται να δηλώσει ότι ο Ν.Γρηγοριάδης δεν μί­λησε ως εκπρόσωπος της ΕΔΑ, αλλά εξέφρασε προσωπικές του απόψεις (εφημερίδες, 1 Σεπτεμβρίου 1951).

Στο μεταξύ, έχει ενταθεί η διαμάχη και ανάμεσα στην ΕΔΑ και το ΣΚΕΛΔ, που κατεβαίνει μόνο του στις εκλογές. Στις 30 Αυ­γούστου, ο Ηλίας Τσιριμώκος, απαντώντας στις επιθέσεις της Ακρας Αριστεράς, κατηγορεί την ΕΔΑ ότι υπακούει στα συνθή­ματα του ΚΚΕ, που «το εργατικόν και λαϊκόν κίνημα της χώρας επλήρωσε ακριβά τα μέχρι σήμερα εξτρεμιστικά λάθη του» και τη χαρακτηρίζει «θολόν πολιτικό κατασκεύασμα» (εφημερίδες, 31 Αυγούστου 1951).

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Παρασκήνια της Αριστεράς

Οι ζυμώσεις για την ίδρυση του νέου συνασπισμού της Αριστεράς έχουν αρχίσει από τον Μάη του 1951 με τη συμμετοχή των Γ.Σπηλιόπουλου, Δ.Μαριόλη, Δ.Χριστάκου (θα πεθάνει στις 21 Αυ­γούστου, δηλαδή πριν από τις εκλογές της 9ης Σεπτεμβρίου, ύστε­ρα από εγχείρηση νεφρών στο νοσοκομείο «Ευαγγελισμός») και Μιχάλη Βουρνά, του Δημοκρατικού Συναγερμού, Σταύρου Ηλιό­πουλου και Δ.Μαραγκού, του Σοσιαλιστικού Κόμματος του Πασαλίδη, Σταμάτη Χατζήμπεη, Νεόκοσμου Γρηγοριάδη και Μανώλη Μάντακα, των Αριστερών Φιλελευθέρων, Μιχάλη Κύρκου και Αλκιβιάδη Λούλη του Δημοκρατικού Ριζοσπαστικού Κόμμα­τος και του ανεξάρτητου βουλευτή Ανδρέα Ζάκκα. Οι συγκε­ντρώσεις γίνονται συνήθως στο σπίτι του Ζάκκα, σε μια πάροδο της οδού Πατησίων προς το τέρμα. Όταν οι συνεννοήσεις προχωρούν ως ένα σημείο, κατεβαίνει από τη Θεσσαλονίκη και ο Γιάν­νης Πασαλίδης.

Η πρωτοβουλία τώρα για την ενότητα της Αριστεράς προέρ­χεται από τα κόμματα και ομάδες που έπαιρναν μέρος μετά την Απελευθέρωση στον συνασπισμό του ΕΑΜ και από παράγοντες που ακολουθούν τη γραμμή του ΚΚΕ και έχουν συγκεντρωθεί στον Δημοκρατικό Συναγερμό. Όλοι αυτοί οι παράγοντες πιστεύουν ότι η Δημοκρατική Παράταξις ήταν πλαδαρός σχηματισμός και ότι χρειάζεται ένας πιο ρωμαλέος, δυναμικός και δεμένος συνα­σπισμός. Οι κομμουνιστές, με τα δύο παράνομα κέντρα τους, που έχουμε αναφέρει, κινούνται στα παρασκήνια για να πετύχουν να πραγματοποιηθεί η ενότητα, αλλά και για να καταλάβουν επί­καιρες θέσεις και να επιβάλουν προωθημένο πρόγραμμα στον νέο συνασπισμό της Αριστεράς. Βασικά όμως την ευθύνη από το ΚΚΕ για τη συνένωση των δυνάμεων της Αριστεράς την έχουν ο Ν.Πλουμπίδης με τον Κώστα Μπασιάκο. Ο Ν.Πλουμπίδης, για να πετύχει στην αποστολή του, κινείται τώρα και ο ίδιος πιο ανοι­χτά, παρά τους σοβαρούς κινδύνους που διατρέχει να συλληφθεί, να καταδικαστεί σε θάνατο και να εκτελεστεί. Έρχεται και απευ­θείας σε επαφή με τον Μιχάλη Κύρκο, τον γιατρό Σπηλιόπουλο τον Δημήτρη Μαριόλη και άλλους. Στην αρχή, όπως αναφέραμε, παίρνουν μέρος στις συσκέψεις και οι ηγέτες του ΣΚΕΛΔ. Σβώλος και Τσιριμώκος, που όμως έχουν αρχίσει, παράλληλα, διαπραγ­ματεύσεις για εκλογική σύμπραξη με την ΕΠΕΚ.

Οι συνεννοήσεις προσκρούουν στις προγραμματικές αρχές. Οι σοσιαλιστές, οι αριστεροί φιλελεύθεροι και ο Ζάκκας διαφωνούν με το προωθημένο πρόγραμμα που ζητούν οι κομμουνιστές και οι άλλοι. Βλέποντας ότι οι διαπραγματεύσεις παρατείνονται, ο Πασαλίδης φεύγει για τη Θεσσαλονίκη. Οι συσκέψεις διακόπτονται για δεκαπέντε μέρες. Συνεχίζονται όμως προσωπικές επαφές. Γί­νεται προσπάθεια να πειστεί και το ΣΚΕΛΔ να πάρει μέρος στον συνασπισμό. Όταν οι συνεννοήσεις μπαίνουν πάλι σε κάποιο δρό­μο, ο Σταύρος Ηλιόπουλος πηγαίνει στη Θεσσαλονίκη και επι­στρέφει με τον Πασαλίδη, που οι περισσότεροι συμφωνούν να εί­ναι ο πρόεδρος του νέου συνασπισμού της Αριστεράς.

Στην τελική φάση των διαπραγματεύσεων συμφωνεί και το ΣΚΕΛΔ. Όταν όμως είναι έτοιμο το πρακτικό, οι Σβώλος και Τσι­ριμώκος αρνούνται να υπογράφουν και ζητούν προθεσμία μερικών ημερών. Στις 9 Αυγούστου, ο Πασαλίδης καταθέτει στον Άρειο Πά­γο τον τίτλο και το έμβλημα της ΕΔΑ για τις εκλογές. Το έμβλημα είναι ένας κύκλος με τα αρχικά ΕΔΑ. Κάτω από τον κύκλο είναι γραμμένες οι λέξεις «Ειρήνη, Δημοκρατία, Αμνηστία». Την ίδια μέ­ρα πρόκειται να δώσουν την τελική τους απάντηση οι ηγέτες του ΣΚΕΛΔ, αν θα πάρουν μέρος στον συνασπισμό. Στο ζαχαροπλα­στείο του Γιαννάκη είναι το ραντεβού. Εκεί περιμένουν οι Πασα­λίδης, Μιχ.Κύρκος, Α.Ζάκκας, Γ.Σπηλιόπουλος και Στ.Χατζημπέης τους Αλ.Σβώλο και Ηλ.Τσιριμώκο. Αλλά οι δύο ηγέτες του ΣΚΕΛΔ, ίσως από παρανόηση, ίσως γιατί έχουν πάρει πια οριστικά τις αποφάσεις τους, δεν πηγαίνουν στο ραντεβού. Την ώρα εκείνη βρίσκονται στα παλιά Ανάκτορα και συζητούν με τον Πλαστήρα.

Οι εκπρόσωποι της ΕΔΑ πηγαίνουν τότε στα γραφεία της ΕΠΕΚ στη Βουλή να συναντήσουν τον Πλαστήρα και να του ζητήσουν συνεργασία. Ο αρχηγός της ΕΠΕΚ τούς δέχεται με το καλοσυνά­το του ύφος και με τα συνηθισμένα του αστεία και, με τη θεσσα­λική του προφορά, τους λέει:

-   Τι θέλτε ιδώ Κουκουέδες; Η Ασφάλεια είναι ιδώ κι θα με πιάσ'.

Του εξηγούν ότι ο σκοπός τους είναι η σύμπραξη όλων των δημοκρατικών κομμάτων στις εκλογές και ότι, για τον ίδιο λόγο, θα τον επισκεφτεί και ο Σβώλος.

-   Η Αλέκς ήταν τώρ'ιδώ. τους απαντά ο Πλαστήρας. Αυτούν θα τουν παρ', ισάς ούχι... (Η εξιστόρηση βασίζεται σε αφήγηση του Σταύρου Ηλιόπουλου.)

Τελικά, το ΣΚΕΛΔ δεν θα συμπράξει στις εκλογές ούτε με την ΕΠΕΚ ούτε με την ΕΔΑ, με αποτέλεσμα να πάθει συντριπτική ήτ­τα, όπως θα δούμε

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Ιδρύεται η ΕΔΑ

Στις 3 Αυγούστου, ανακοινώνεται ένα ακόμα γεγονός που θα επηρεάσει τα πολιτικά πράγματα της χώρας: Η ίδρυση της Ενιαίας Δημοκρατικής Αριστεράς (ΕΔΑ). Το πρακτικό της ίδρυσης της ΕΔΑ φέρει τις υπογραφές των Ι.Πασαλίδη, ως εκπροσώπου του Σοσιαλιστικού Κόμματος Ελλάδος, του Δημήτρη Μαριόλη του Δημοκρατικού Συναγερμού, του Σταμάτη Χατζήμπεη του κόμ­ματος των Αριστερών Φιλελευθέρων, του Μιχάλη Κύρκου, του Δημοκρατικού Ριζοσπαστικού Κόμματος, έχει ημερομηνία 1 Αυ­γούστου 1951 και προβλέπει:

«Κοινήν κάθοδον εις τας προσεχείς εκλογάς επί τη βάσει του προγράμματος το οποίον από κοινού έχομεν επεξερ­γασθεί και προσυπογράφει, β) Υποστήριξιν του κοινού προ­γράμματος, δι'αγώνος τόσον εντός όσον και εκτός του Κοινοβουλίου και μέχρι πέρατος τουλάχιστον της προσεχούς κοινοβουλευτικής περιόδου, γ) Η μεταξύ ημών συνεργα­σία περιβάλλεται τον τύπον της συνεργασίας κομμάτων εν πλήρει ισοτιμία, αι δε αποφάσεις θα λαμβάνωνται εν ομο­φωνία των αντιπροσώπων ημών. δ) Η διοίκησις του συνασπισμού ασκείται υπό επιτροπής αποτελουμένης εξ ενός αντιπροσώπου εξ εκάστου των συνεργαζομένων κομμά­των, εν πλήρει ισοτιμία, την δε προεδρίαν της διοικούσης επιτροπής αναθέτομεν εις τον κ. I.Πασαλίδην. ε) Προς αντιμετώπισιν των εκ του εκλογικού νόμου προκυπτουσών δυσχερειών, ο συνασπισμός θέλει προσλάβειν την μορφήν κόμματος μέχρι της διεξαγωγής των εκλογών, ανακηρύξεως των επιτυχόντων και της εκδικάσεως του κύρους των εκλογών υπό του εκλογοδικείου, μεθ'ο έκαστον των συ­μπραττόντων κομμάτων δικαιούται να ανακτήση την αυτοτέλειαν και την ανεξαρτησίαν του. Τίτλος του εμφανισθησομένου νέου κόμματος ορίζεται: Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά, στ) Εις τον συνασπισμόν δύναται να προσχωρήση μεταγενεστέρως και παν άλλον δημοκρατικόν κόμ­μα, εφόσον θα απεδέχετο το κοινόν πρόγραμμα και θα ανεδέχετο τας υποχρεώσεις τας αναφερομένας εις το παρόν πρακτικόν. ζ) Το πρακτικόν τούτο δεν πρόκειται να δοθή εις την δημοσιότητα, δεσμεύει δε τα κόμματα τα μετέχο­ντα του συνασπισμού». (Το πρακτικό, από το προσωπικό αρχείο του Σταύρου Ηλιόπουλου.)

Στις 3 Αυγούστου προσχωρεί στην ΕΔΑ και η ομάδα που δια­τήρησε τον τίτλο του κόμματος του Γιάννη Σοφιανόπουλου (Ένωσις Δημοκρατικών Αριστερών, με επικεφαλής τους Ηρακλή Παπαχρήστου και Γιάννη Κοκορέλλη). Αντίθετα, το ΣΚΕΛΔ των Σβώλου - Τσιριμώκου αρνείται τελικά να προσχωρήσει στο νέο σχή­μα της Αριστεράς, γιατί φοβάται πως θα κυριαρχηθεί από το ΚΚΕ.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

ΝΕΑ ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ

 Στις 6 Αυγούστου, ανακοινώνεται ο τίτλος του νέου κόμμα­τος, που έχει επικεφαλής τον στρατάρχη Παπάγο: «Ελληνι­κός Συναγερμός», κατ'απομίμηση τίτλου του «Συναγερ­μού του Γαλλικού Λαού» (Rassemblement du Peuple Francais). Ο Παπάγος εμφανίζεται σαν ο Ντε Γκωλ της Ελλάδας.

Στο νέο κόμμα προσχωρούν αμέσως το ΛΕΚ και οι περισσότεροι βουλευτές του Λαϊκού Κόμματος. Επιτελείς του Ελληνικού Συναγερμού είναι ο Σπύρος Μαρκεζίνης και οι δύο συναρχηγοί του ΛΕΚ, Π.Κανελλόπουλος και Στ.Στεφανόπουλος. Το ΛΕΚ αυτοδιαλύθηκε. Ο Στεφανόπουλος πρότεινε στον Παπάγο να προ­σθέσει ως τέταρτο επιτελή του Συναγερμού τον Π.Πιπινέλη. Ο στρατάρχης όμως απέρριψε την πρόταση:

ΠΑΠΑΓΟΣ: Όχι, γιατί δεν μου αρέσει η στάσις του. Είμε­θα φίλοι με τον Πιπινέλη. Αλλά, ενώ μου έλεγε τα εξ αμά­ξης κατά του Τσαλδάρη, τα έφτιαξε μαζί του. (Αφήγηση παλαιού πολιτικού.)

Είναι πιθανό, εξάλλου, να επηρέασαν τον Παπάγο και όσα κα­ταμαρτυρούσε ο Διάκος εναντίον του Πιπινέλη για τον ρόλο του στην υπόθεση Κατραμάτου, καθώς και οι ιδιαίτεροι δεσμοί του με τους Άγγλους. Βέβαιο επίσης είναι ότι ο Σπ.Μαρκεζίνης, που παρέμενε πάντα ο κύριος σύμβουλος του Παπάγου και ο κυριότερος πολιτικός εγκέφαλος του Συναγερμού, δεν συμπαθούσε τον Πιπινέλη. Για την οργάνωση του κόμματος του ο στρατάρχης χρησιμοποίησε και ορισμένους φίλους του απόστρατους, όπως ο συνταγματάρχης Γωγούσης και ο στρατηγός Καρατζένης.

Στις 11 Αυγούστου, ο Παπάγος, μιλώντας από τον Ραδιοφω­νικό Σταθμό Αθηνών, καλεί τον ελληνικό λαό σε «συναγερμό». Υποστηρίζει, ότι τα επόμενα χρόνια θα είναι κρίσιμα για την Ελλά­δα και για τον «ελεύθερο κόσμο», ότι πρέπει να αξιοποιήσουμε την αμερικανική βοήθεια, αλλά να μη στηριζόμαστε σ'αυτή, για­τί είναι επικουρική, αλλά κυρίως στις δικές μας δυνάμεις. Καλεί τον λαό στη «μάχη της παραγωγής», υπόσχεται πως θα δημι­ουργήσει έντιμο κράτος και θα κατοχυρώσει τις πολιτικές και ατο­μικές ελευθερίες των πολιτών, και συνεχίζει:

«Καλώ όλους να λησμονήσουν το παρελθόν. Ζητώ μακροθυμία απέναντι των αντιπάλων (...). Η ενότης του έθνους είναι προϋπόθεσις της δυνάμεώς του και η δύναμίς του εγγύησις της ασφαλείας του. Έργον του κράτους είναι να αντιταχθή με την αναγκαίαν αυστηρότητα κατ'εκείνων μό­νον των αμετανοήτων, οι οποίοι θα θελήσουν είτε την ενό­τητα να διασπάσουν είτε την εσωτερικήν ασφάλειαν να κλονίσουν».

Ο Παπάγος - ή μάλλον ο Μαρκεζίνης, που από το 1949 έχει δια­κηρύξει την πολιτική της «λήθης του παρελθόντος» και είναι ο εμπνευστής, όταν δεν είναι και ο συγγραφέας, των λόγων του στρατάρχη - ξέρει πως τα συνθήματα της αλλαγής και της ειρηνεύσεως έχουν απήχηση στον λαό και θέλει να τα πάρει από τον Πλαστήρα και την Αριστερά.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Αποδοκιμασία

Ο Παύλος και η Φρειδερίκη, πάντως, ζητούν ευκαιρία για να δείξουν στην κοινή γνώμη που, μη γνωρίζοντας τα παρασκήνια, θεωρεί πάντα τον Παπάγο άνθρωπο της Αυλής, ότι αποδοκιμάζουν την κάθοδο του στρατάρχη στην πολιτική κονίστρα. Την ευκαιρία τους τη δίνει η ίδια η ανακοίνωση του Παπάγου, που, όπως είδαμε, ανέφερε ότι ο στρατάρχης κατεβαίνει στην πολιτική «με σύμβολον τους βασιλείς μας...». Εξάλλου, στις 2 Αυγούστου, σε συνέντευξή του στο Βήμα, ο Παπάγος λέει ανάμεσα σ' άλλα:

«Έρχομαι όχι να κλονίσω, αλλά να στερεώσω τον Θρόνον».

Στις 4 Αυγούστου δημοσιεύεται στον Τύπο η ακόλουθη ανακοίνωση:

«Καθ'υψηλήν επιταγήν και κατόπιν εισηγήσεως του κ.προέδρου της κυβερνήσεως προς την A.M. τον βασιλέα, το Μέγα Βασιλικόν Αυλαρχείον ανακοινοί ότι, επειδή εις προ­σφάτους δηλώσεις και συνεντεύξεις εκλογικού χαρακτήρος γίνεται μνεία του ονόματος του βασιλέως ως "Συμ­βόλου", αλλαχού δε παρίσταται ότι η επιτυχία του προβάντος εις τας δηλώσεις υποψηφίου "θα στερεώση τον Θρόνον", δέον να υπομνησθή το άτοπον της αναμείξεως του Στέμματος κατά τον αρξάμενον εκλογικόν αγώνα, έστω και υπό μορφήν εκδηλώσεων αφοσιώσεως προς Αυ­τό. Η A.M. ο βασιλεύς, εχόμενος της εκ του Συντάγματος αποστολής Αυτού, είναι εκτός και υπεράνω κομμάτων, διατηρών απόλυτον αμεροληψίαν και ισότητα έναντι όλων όσοι πολιτεύονται κατά τους νόμους του κράτους».

Ο αντιπαπαγικός αγώνας των Ανακτόρων έχει αρχίσει. Άσχετα αν και σε ποιο βαθμό πίσω από τη διαμάχη αυτή κρύβονται, και αντιθέσεις ξένων δυνάμεων για την κυριαρχική επιρροή στην Ελλάδα και άσχετα και από τις προσωπικές τους προστριβές με τον Παπάγο, είναι φυσικό ο βασιλιάς και ιδιαίτερα η αυταρχική Φρειδερίκη να βλέπουν με δυσπιστία και εχθρότητα κάθε «κίνη­μα», έστω και της Δεξιάς, που είναι δυνατόν να τείνει να τους πε­ριορίσει τις ουσιαστικές εξουσίες.

Στο μεταξύ, ο Κ. Τσαλδάρης, που βλέπει ότι όχι μόνο παύει πια να είναι ο αρχηγός της Δεξιάς αλλά και ότι θα διαλυθεί το ως πριν μερικούς μήνες παντοδύναμο κόμμα του, εξαπολύει εντονό­τατη επίθεση εναντίον των παπαγικών και κατά του στρατάρχη:

«Η από διετίας σοβούσα συνωμοσία των μηχανορράφων απεκαλύφθη χθες - δηλώνει ο αρχηγός του Λαϊκού Κόμ­ματος. Την είχαμεν επισημάνει από καιρού. Παρηκολουθήσαμεν τα συμπτώματά της και δεν επαύσαμεν τηρούντες ενήμερον τον ελληνικόν λαόν. Εξώθησαν τον κ.Παπάγον εις τας προσφάτους κομματικάς περιοδείας ανά την Ελλάδα υπό το πρόσχημα της επιθεωρήσεως του στρα­τού εν ειρηνική περιόδω. Τον έσυραν εις το να παραιτηθή από τον στρατόν διά να τον έχουν έτοιμον διά τους πολι­τικούς ελιγμούς των. Εδημιούργησαν πέριξ της αναμείξεώς του εις την πολιτικήν μίαν ατμύσφαιραν αβεβαιότη­τος προσαρμοζομένην εις την υποκριτικήν των σκηνοθεσίαν. Η όλη κίνησις φέρει την σφραγίδα της συνωμοτικής διαρθρώσεως. Και διά τον τρόπον καθ'ον ανεπτύχθη και διά τα σκοτεινά πρόσωπα τα οποία συνείργησαν. Τον εξώθη­σαν μέχρι της απιστεύτου αποφάσεως να διχάση τον εθνικόφρονα κόσμον χάριν ιδίων των ανόμων επιδιώξεων. Τον έστησαν έναντι του Θρόνου ως αυτόκλητον τιμητήν (...). Και εκινήθη χθες ο Δούρειος Ίππος φέρων εις την κοιλίαν του τους συνωμότας. Είναι ευτύχημα λοιπόν ότι επέρχε­ται η εκκαθάρισις. Θα την έχουν την "αλλαγήν" οι συνωμόται. Αλλαγήν μεθόδων και σκοπών. Θα πληροφορηθούν πως ότι δεν κατώρθωσαν μόνοι των, δεν θα το κατορθώ­σουν ούτε υπό τον κ.Παπάγον. Διότι ο ελληνικός λαός δεν είναι διατεθειμένος να παραδώση το καθεστώς βοράν εις τους δυναμιτιστάς του, οι οποίοι τοσάκις ύψωσαν θρασείαν δικτατορικήν κεφαλήν εναντίον των πολιτικών και των λαϊ­κών ελευθεριών...». (Εφημερίδες, 31 Ιουλίου 1951.)

Είναι δικαιολογημένη η πικρία του Κ. Τσαλδάρη, που βλέπει να σβήνει το πολιτικό άστρο του, αλλά δεν έχει τη δύναμη ν'απο­χαιρετήσει, χωρίς παράπονα, την Αλεξάνδρεια που χάνει... Ο Πα­πάγος και το κόμμα του δεν θα διχάσουν τη Δεξιά, αλλά, αντίθετα, θα την συνενώσουν και θα της δώσουν, με τη βοήθεια και των Αμερικανών και οικονομικών συγκροτημάτων, νέα δύναμη, παίρ­νοντας με το μέρος τους και ένα τμήμα της Κεντροδεξιάς. Το εγχείρημα των «συνωμοτών», που θα ιδρύσουν το παπαγικό κόμμα και θα χρησιμοποιήσουν στο έπακρο την αίγλη του πρώην αρχιστρατήγου, στην οποία και οι ίδιοι, αλλά και ο Τσαλδάρης και, περισσότερο, η ηγεσία των Φιλελευθέρων έχουν συμβάλει, θα καταξιωθεί με λαϊκή συναίνεση. Οι οπαδοί της Δεξιάς, οι μέ­σα και έξω από τον κρατικό μηχανισμό, πλατιές κυρίως αγροτι­κές και μεσοαστικές, αλλά και εργατικές ακόμα μάζες, αναζητώντας κι αυτές κάποια αλλαγή, θα ακολουθήσουν το κόμμα του νέου Μεσσία. Η ιθύνουσα τάξη εγκαταλείπει πια τον Κ. Τσαλδάρη, που τόσο τον υποστήριζε και τον εκτιμούσε παλιότερα για τις υπηρεσίες που της πρόσφερε. Τώρα, με την ανασυγκρότηση της βιομηχανίας, χρειάζονται κάποιες αλλαγές για την καλύτερη λειτουργία της οικονομίας και του κρατικού μηχανισμού. Το Λαϊ­κό Κόμμα, με τις συνήθειες, τη νοοτροπία και τις μεθόδους μιας άλλης εποχής, είναι βάρος πια και για την ολιγαρχία και, εξάλλου, με τα σκάνδαλα και την ταύτισή του με τις ευθύνες των ακροτήτων του Εμφυλίου Πολέμου, έχει ανεπανόρθωτα φθαρεί ακό­μα και στον κόσμο εκείνο της Δεξιάς που ποθεί την ευνομία και την ομαλότητα. Το παπαγικό «κίνημα», υποστηριζόμενο κρυφά και από τον ΙΔΕΑ, είναι βέβαιο πως θα εφαρμόσει την ίδια σκλη­ρή, αντικομμουνιστική και αντιδημοκρατική πολιτική. Αλλά, ταυτόχρονα, είναι πιο ικανό να παραπλανήσει, με κατευναστικά συνθήματα, και πλατιές δημοκρατικές μάζες

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

 «Συλλάβατε τον στρατάρχην»

Φυσικά, το μεγαλύτερο «σοκ» από την ανακοίνωση του Παπά­γου έχουν πάθει ο Παύλος και η Φρειδερίκη. Κι οι δύο μαίνονται, γιατί ο στρατάρχης τόλμησε να τους εξαπατήσει. Και μέσα στην ταραχή και στην αμηχανία τους για το τι πρέπει να κάμουν, και στον φόβο τους μήπως απειληθούν τα προνόμιά τους, σκέφτονται ότι ο πρώην αρχιστράτηγος, μια που δεν έχουν περάσει έξι μήνες από την παραίτηση του, είναι ακόμα, σύμφωνα με τους νόμους, στρατιωτικός και υπάγεται στη δικαιοδοσία του νέου αρχιστρά­τηγου, δηλαδή του βασιλιά. Δεν μπορεί λοιπόν να πολιτευτεί χω­ρίς την άδεια του Παύλου, που έχει το δικαίωμα να πάρει και μέ­τρα εναντίον του, αν δεν τον υπακούσει. Αναζητούν λοιπόν αμέσως τον αρχηγό του ΓΕΣ, αντιστράτηγο Τσακαλώτο, που είναι γνωστή η αφοσίωση του στον Θρόνο. Διατάσσουν και του τηλεφωνούν αμέσως στο γραφείο του και, επειδή δεν τον βρίσκουν εκεί, δί­νουν εντολή στον υπασπιστή του να τον ειδοποιήσει να πάει αμέ­σως, όπως είναι, στα Ανάκτορα του Τατοΐου. Στο σημείο αυτό παραθέτουμε την εξιστόρηση των γεγονότων, όπως την έδωσε αθηναϊκή εφημερίδα, πιθανότατα κατά αφήγηση του ίδιου του στρατηγού Τσακαλώτου: «Ο αρχηγός του ΓΕΣ, στρατηγός Θρ.Τσακαλώτος, βρισκόταν εκείνο το βράδυ σε ένα κέντρο του Φα­λήρου, με φίλους του, φορώντας πολιτικά, όταν τον εκάλεσε στο τηλέφωνο ο υπασπιστής του (...). Ο υπασπιστής του είπε:

-   Κύριε αρχηγέ, σας καλούν στα Ανάκτορα, να μεταβήτε αμέσως.

-   Ειδοποίησε ότι θα πάω σπίτι μου να φορέσω στολή και μετά θα ανέβω αμέσως.

-  Όχι. μου είπαν να σας διαβιβάσω να ανεβήτε αμέσως, όπως είσθε, χωρίς χρονοτριβή.

Ο αρχηγός του ΓΕΣ εγκατέλειψε τους φίλους του και ανήλθε αμέσως στο Τατόι, απορώντας για την ξαφνική και τόσο επεί­γουσα πρόσκληση. Εισήχθη αμέσως στο βασιλικό γραφείο και αντίκρισε τον Παύλο και τη Φρειδερίκη καθισμένους τον έναν απέ­ναντι του άλλου, σε δύο πολυθρόνες. Ο στρατηγός με το καπέλο του στο δεξί χέρι (...) στάθηκε ορθός σε απόσταση λίγων μέτρων.

Οι βασιλείς φαινόντουσαν ταραγμένοι και ο Παύλος τού απηύ­θυνε τον λόγο:

-   Άκουσες, στρατηγέ, ότι ο Παπάγος κατέρχεται στην πο­λιτική ;

-   Το άκουσα βέβαια, απάντησε ο στρατηγός Τσακα­λώτος (...). Αν ανησυχήτε διά το στράτευμα, εγώ αναλαμ­βάνω να τηρηθή η πειθαρχία απολύτως. Δεν υπάρχει λό­γος ανησυχίας.

-  Δεν αμφιβάλλω, αλλά δεν ενδιαφέρομαι δι'αυτό. Σας ερωτώ, πώς κρίνετε την απόφασιν του στρατάρχου να πολιτευθή;

-   Μα, κάθε Έλλην έχει το δικαίωμα να λάβη μέρος εις τας εκλογάς.

-  Όχι, αυτός δεν έχει δικαίωμα. Διατηρεί τας υποχρεώ­σεις αξιωματικού εν ενεργεία και έπρεπε προηγουμένως να λάβη την άδειάν μου, ως ανωτάτου αρχηγού των ενό­πλων δυνάμεων.

Και ο βασιλεύς προσέθεσε:

- Να τον συλλάβετε, διότι δεν με ηρώτησε.

-   Αν συλλάβω τον στρατάρχη, απάντησε ο αρχηγός του ΓΕΣ, αυτό θα αποτελέσει την μεγαλυτέραν δοκιμασίαν διά τον Θρόνον και το έθνος (...).

-   Εγώ επαναλαμβάνω: Πρέπει να τον συλλαβής.

-   Με εμένα δεν γίνεται αυτό Μεγαλειότατε.

-Καλά τότε, στρατηγέ. Θα σκεφτώ». (Ακρόπολις, Ιού­λιος 1972.)

Η στιχομυθία, όπως μεταδόθηκε και δημοσιεύτηκε, ίσως να μην αποδίδει με απόλυτη ακρίβεια την πραγματικότητα. Είχαν περάσει πολλά χρόνια από τότε και, εξάλλου, κάθε πρωταγωνιστής ή «αυτόπτης μάρτυς» ενός γεγονότος έχει τη φυσική τάση, έστω και υποσυνείδητη, να εξωραΐζει ή να μεγαλοποιεί τον δικό του ρόλο. Πάντως, ο ίδιος ο στρατηγός Τσακαλώτος, όταν πρωτοδημοσιεύτηκε, σε βδομαδιάτικη εφημερίδα, εξιστόρηση του επεισοδίου, δήλωσε:

«Δεν έχω τίποτε να προσθέσω. Εκφράζω μόνον την πικρίαν μου, διότι η εν λόγω υπόθεσις, την οποίαν επί έτη εκράτησα μυστικήν, ήλθε εις την δημοσιότητα. Κατόπιν τούτου αρκούμαι να προσθέσω ότι την διαταγήν που έλαβον και ότι διημείφθη μετά των βασιλέων ανέφερον την ιδίαν νύ­κτα μόνον εις τους στρατηγούς Κ.Βεντήρην και Α.Μπαλοδήμον. Και τούτο, διότι εθεώρησα υποχρέωσιν. λόγω των δεσμών που είχον με τον βασιλέα, να επέμβουν διά να τον συγκρατήσουν και μη προσχωρήση εις την απόφασιν περί συλλήψεως του στρατάρχου, διότι τούτο θα ήτο κάτι το οποίον δεν θα έπρεπε ποτέ να γίνη διά λόγους που εξήγη­σα». (Εμπρός, 24 Ιανουαρίου 1970.)

Και από άλλες όμως πληροφορίες, προκύπτει ότι η ουσία του επεισοδίου ήταν αυτή: Ο βασιλιάς έδωσε εντολή στον αρχηγό του ΓΕΣ, στρατηγό Τσακαλώτο, να συλλάβει τον στρατάρχη κι εκεί­νος αρνήθηκε να την εκτελέσει. Μέσα σ'εκείνη τη δραματική νύ­χτα και το άλλο πρωί, παρεμβαίνουν κι άλλοι φίλοι του βασιλιά (Κ.Βεντήρης, Μπαλοδήμος κ.λ.π.), κι έτσι στα Ανάκτορα αρχίζουν να επικρατούν ψυχραιμότερες σκέψεις. Το πρωί της 13ης Ιουλίου, ανεβαίνει στο Τατόι και ο πρωθυπουργός και, ασφαλώς, με τον ρεαλισμό και τη μετριοπάθειά του, παίζει κατευναστικό ρόλο.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Νέα «βόμβα Παπάγου»

Όπως έχει συμφωνήσει με τον βασιλιά, το βράδυ της 28ης Ιου­λίου, ο Βενιζέλος υποβάλλει την παραίτηση της κυβερνήσεως και εισηγείται τη διάλυση της Βουλής και εκλογές. Ο βασιλιάς δίνει και πάλι στον Βενιζέλο την εντολή να σχηματίσει την εκλογική κυ­βέρνηση. Την άλλη μέρα, ο Βενιζέλος συμπληρώνει την κυβέρνησή του με τέσσερα υπηρεσιακά πρόσωπα για να ικανοποιήσει ως ένα βαθμό το αίτημα ορισμένων κομμάτων (Λαϊκού, Παπανδρέου κ.λ.π.), που δεν δέχονται να κάνει τις εκλογές πολιτική, και μάλιστα μονοκομματική κυβέρνηση. Οι υπηρεσιακοί υπουργοί είναι: Λ.Μπουρόπουλος, πρώην εισαγγελέας του Αρείου Πάγου, Δι­καιοσύνης, Δ.Κιουσόπουλος, εισαγγελέας του Αρείου Πάγου, Εσωτερικών Π.Σπηλιωτόπουλος, αντιστράτηγος ε.α., Εθνικής Αμύνης, Σ.Στεργιόπουλος, αντιστράτηγος ε.α., γενικός διοικητής Βορείου Ελλάδος. Ο ως τότε υφυπουργός Εθνικής Αμύνης Δ.Παπαμιχαλόπουλος έπαιρνε το Υπουργείο Συγκοινωνιών και ο Ν.Μπακόπουλος το Υπουργείο Παιδείας.

Το διάταγμα για τη διάλυση της Βουλής και την προκήρυξη εκλογών δημοσιεύεται στις 30 Ιουλίου. Την ίδια μέρα, ο Εμ.Τσουδερός ανακοινώνει ότι το κόμμα του συγχωνεύεται με τους Φιλε­λευθέρους. Στις 3 Αυγούστου ο Τσουδερός ορκίζεται αντιπρόεδρος της κυβερνήσεως και υπουργός Συντονισμού, ο Γρ.Κασιμάτης, Βιομηχανίας, ο Κ.Τσάτσος υφυπουργός Συντονισμού, ο Ε.Κοθρής Συγκοινωνιών και ο Γ.Νόβας «παρά τω πρωθυπουργώ».

Αλλά την ίδια μέρα, που ο βασιλιάς υπογράφει το διάταγμα για τη διάλυση της Βουλής (ορίζει εκλογές για τις 9 Σεπτεμβρίου) συμβαίνει ένα πολιτικό γεγονός που θα επηρεάσει σοβαρά τις πολιτικές εξελίξεις. Το βράδυ της μέρας εκείνης, οι πολιτικοί συντάκτες των εφημερίδων παίρνουν αιφνιδιαστικά στην αίθουσα δημοσιογράφων (βρίσκεται στο Υπουργείο Εξωτερικών ως το 1964, που θα μεταφερθεί στο απέναντι κτίριο του Υφυπουργείου Τύπου) την ακόλουθη ανακοίνωση του στρατάρχη Παπάγου:

«Έχων επίγνωσιν της σοβαρότητας των στιγμών τας οποίας διέρχεται η πατρίς και σταθμίσας τας ευθύνας μου απέ­ναντι τη Ιστορίας, απεφάσισα να κατέλθω εις τον εκλογικόν αγώνα. Καλώ τους Έλληνας να με περιβάλουν διά της εμπιστοσύνης των, ίνα απαλλαγή η Ελλάς της ακυβερνη­σίας και απόκτηση την σταθεράν κυβέρνησιν, της οποίας έχει ανάγκην. Υπόσχομαι ότι θα ακολουθήσω εις την πολιτικήν ζωήν τας αρχάς τας οποίας εφήρμοσα και ως στρα­τιώτης και έχω την πεποίθησιν ότι όλοι, ηνωμένοι εις κοινόν και μέγαν σκοπόν, με σύμβολον τους βασιλείς μας και εις τα πλαίσια του δημοκρατικού μας πολιτεύματος, ατε­νίζοντες μόνον το μέλλον, θα επιτυχωμεν την πραγματικήν αλλαγήν, την οποίαν ζητεί το έθνους».

Η ανακοίνωση πέφτει σαν βόμβα και αιφνιδιάζει πολλούς: Τα Ανάκτορα, που έχουν πιστέψει στις διαβεβαιώσεις του πρώην αρχιστράτηγου, τον Κ.Τσαλδάρη, που βιαζόταν να γίνουν εκλογές, γιατί πίστευε πως ο στρατάρχης δεν ήταν ακόμα έτοιμος να κατέβει στον πολιτικό στίβο, τον Βενιζέλο, που έχει επίσης υπολογίσει στις υποσχέσεις του Παπάγου ότι δεν θα πολιτευτεί. Φυσικά, ο Παπάγος την απόφαση του δεν την έχει πάρει αιφνιδιαστικά. Από τα τέλη του 1950, ο Μαρκεζίνης, με τη βοήθεια και του Αμε­ρικανού επιτετραμμένου Γιοστ και άλλων παραγόντων, όπως οι εκδότες των εφημερίδων Το Βήμα και Τα Νέα, Δημ.Λαμπράκης, Καθημερινή, Γ. Βλάχος και Εστία, Αχ. Κύρρου, προετοιμάζει συστηματικά το νέο κόμμα. Η παραίτηση του Παπάγου από την αρχιστρατηγία ήταν μέρος του σχεδίου.

Λίγο μετά την παραίτηση του αρχιστράτηγου, οι οργανωτές της παπαγικής κίνησης έχουν έτοιμη και τη διακήρυξη του Πα­πάγου. Κρατούν όμως την πληροφορία όσο μπορούν μυστική, γιατί είναι σίγουροι πως, αν τα Ανάκτορα και ορισμένα κόμματα βεβαιωθούν ότι θα κατέβει ο στρατάρχης στην πολιτική, θα ανα­βάλουν τις εκλογές ή τουλάχιστον θα ματαιώσουν την ψήφιση του εκλογικού νόμου της ενισχυμένης και θα αφήσουν την απλή ανα­λογική. Γι'αυτό και στις 30 Ιουλίου, ενώ είναι από νωρίς σε επιφυλακή και έχουν ειδοποιήσει σχετικά μερικούς στενούς φίλους τους δημοσιογράφους, καθυστερούν την ανακοίνωση και την δί­νουν μόνο όταν βεβαιώθηκαν ότι το διάταγμα για τη διάλυση της Βουλής έχει δημοσιευτεί στο φύλλο της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως και δεν υπάρχει, κατά συνέπεια, δρόμος επιστροφής για τον βασιλιά και την κυβέρνηση.

Στο μεταξύ, μέσα στον Ιούλιο, το μυστικό έχει κρατηθεί τόσο καλά και η αβεβαιότητα για τις προθέσεις του Παπάγου είναι τό­σο μεγάλη, ώστε ακόμα και πολιτικοί που προετοιμάζονται να προσχωρήσουν στην κίνηση, όπως ο Κ.Καραμανλής, ο Σπ.Θεο­τόκης κ.λπ., έχουν αρχίσει να απογοητεύονται και, σίγουροι ότι το ΛΕΚ μόνο του δεν θα σημειώσει επιτυχία στις εκλογές, αντι­μετωπίζουν και συζητούν να συμπράξουν με το Κόμμα των Φι­λελευθέρων.