ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Αντιαμερικανικές διαδηλώσεις

Η αγγλική διπλωματία έχει σημειώσει επιτυχία. Οι Αμερικανοί, όμως, με την επιρροή που ασκούν στον ΟΗΕ, παίζουν τον κύριο ρόλο στην καταψήφιση της ελληνικής προσφυγής. Εκτός από τους άλλους λόγους που έχουμε παραθέσει, η αμερικανική στάση υπα­γορεύεται και από την επιθυμία του Στέητ Ντηπάρτμεντ να εξασφαλίσει την αγγλική υποστήριξη στην αντικινεζική πολιτική του στην Άπω Ανατολή. Η Ελλάδα υποχρεώθηκε να αναδιπλωθεί στον ΟΗΕ. Η ελληνική αντιπροσωπεία απέσυρε την πρόταση της, πιστεύοντας ότι έτσι αποφεύγει να ψηφιστεί το αρχικό, εντελώς αρ­νητικό σχέδιο της Νέας Ζηλανδίας. Η κυβέρνηση, που δέχεται εντονότατες επικρίσεις για χλιαρό χειρισμό του Κυπριακού, επι­καλείται το αναμφισβήτητο γεγονός ότι το εθνικό μας θέμα έχει προβληθεί για πρώτη φορά στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ.

    Στην Αθήνα και στη Λευκωσία ξεσπά η οργή της νεολαίας, που στρέφεται τώρα περισσότερο κατά των Αμερικανών παρά των Άγγλων. Στις 14 Δεκεμβρίου, γίνεται στο προαύλιο του Πανεπι­στημίου Αθηνών συγκέντρωση φοιτητών όλων των σχολών. Οι ομι­λητές καταγγέλλουν ιδιαίτερα έντονα τη στάση των Αμερικανών, Οι φοιτητές κρατούν πλακάτ με συνθήματα «Αίσχος, Αμερικα­νοί», «Κάτω οι Άγγλοι», «Δεν πουλάμε την Κύπρο», «Ζητάμε δι­καιοσύνη από τον ΟΗΕ» κ.λ.π., και μοιράζουν προκηρύξεις της ΠΕΑΚ, που, ανάμεσα σε άλλα, γράφουν: «Να μας λείπουν οι φι­λίες με βδελυρούς σωματεμπόρους των λαών».

    Ύστερα από τη συγκέντρωση, οι φοιτητές πραγματοποιούν πορεία στην οδό Πανεπιστημίου. Στην οδό Κοραή γίνονται οι πρώτες συγκρούσεις με την αστυνομία. Οι διαδηλωτές σπάζουν τις γραμμές των αστυνομικών και προχωρούν στην πλατεία Συ­ντάγματος και στον Άγνωστο Στρατιώτη, όπου γονατίζουν και ψάλλουν τον Εθνικό Ύμνο. Περνώντας από το μέγαρο του Με­τοχικού Ταμείου Στρατού, λιθοβολούν τις σημαίες της Αγγλίας και της Αμερικής και το Αμερικανικό Κέντρο Πληροφοριών. Επί­σης ρίχνουν πέτρες στην ταμπέλα του ξενοδοχείου «Μ. Βρετανία» επιχειρώντας να προχωρήσουν στη Β.Σοφίας για να κα­τευθυνθούν προς τις πρεσβείες, δέχονται επίθεση από ισχυρές αστυνομικές δυνάμεις. Για τη διάλυση τους χρησιμοποιούνται και πυροσβεστικές αντλίες, μία από τις οποίες οι διαδηλωτές κατορ­θώνουν να αχρηστεύσουν.

    Ο επίσημος απολογισμός των συγκρούσεων είναι 38 φοιτητές και 24 αστυφύλακες και αξιωματικοί της αστυνομίας τραυματίες. Ο Αμερικανός πρεσβευτής Κάνον κάνει έντονο διάβημα στην κυβέρνηση για τις αντιαμερικανικές διαδηλώσεις.

    Την άλλη μέρα, η αντιπολίτευση φέρνει το θέμα στη Βουλή. Ο Γ.Παπανδρέου επικρίνει την κυβέρνηση γιατί η αστυνομία χρη­σιμοποίησε σκληρές μεθόδους για να διαλύσει τους διαδηλωτές.

Εις τα πεπολιτισμένα κράτη – λέει - εις πάσαν περίπτω­σιν η τάξις πρέπει να τηρείται. Άλλη η περίπτωσις όταν, εξ άλλων λόγων, απειλείται η τάξις και άλλη, όταν η τάξις απειλείται από την έκφρασιν ενός πανελληνίου αισθήμα­τος, του οποίου ασφαλώς συμμετείχον εις πλήρην βαθμόν και τα όργανα της τάξεως. Εις αυτήν την περίπτωσιν πρέ­πει να είναι περισσότερον αβρά και απολύτως προσεκτι­κή η στάσις των οργάνων της τάξεως. Και φοβούμεθα ότι ο αριθμός των θυμάτων διαπιστώνει ότι ο τρόπος της τηρήσεως της τάξεως χθες δεν ήτο ο πρέπων εις την περίστασιν».

    Ο Γ.Παπανδρέου θίγει γενικότερα το Κυπριακό. Υποστηρίζει ότι η πορεία των συζητήσεων στη Γενική Συνέλευση «κλονίζει τα ηθικά θεμέλια του ΟΗΕ και θέτει εις δοκιμασίαν την εμπιστοσύνην και την φιλίαν προς τους συμμάχους της χώρας». Επικρίνει επίσης τον πρωθυπουργό και τον υπουργό Εξωτερικών, γιατί ούτε ο ένας ούτε ο άλλος δεν βρίσκονταν στον ΟΗΕ κατά την κρίσιμη συζήτηση του Κυπριακού.

    Με το ίδιο πνεύμα μιλά και ο εκπρόσωπος της ΕΠΕΚ Ε.Μπακλατζής. Στην απάντηση του, ο Π.Κανελλόπουλος τονίζει πως συμμερίζεται και η κυβέρνηση την πικρία της αντιπολιτεύσεως για την πορεία των συζητήσεων στον ΟΗΕ (δεν έχει ακόμα ψηφι­στεί η απόφαση), διαβεβαιώνει όμως ότι θα συνεχιστούν οι προ­σπάθειες, με τη βεβαιότητα ότι η Ελλάδα τελικά θα δικαιωθεί. Συνεχίζοντας, υπερασπίζεται τους αστυνομικούς, λέγοντας ότι έκαναν το καθήκον τους, επαινεί τη νεολαία, γιατί «πρωτοστατεί εις όλους τους μεγάλους και ωραίους αγώνας», αλλά, προσθέτει, ορισμένες εκδηλώσεις ξεπερνούν το επιτρεπόμενο όριο και απο­δοκιμάζει τους λιθοβολισμούς συμμαχικών κτιρίων (Πρακτικά Βουλής, 15 Δεκεμβρίου 1954).

    Η οργή της νεολαίας αποκορυφώνεται, όταν γίνεται γνωστή η απόφαση της Πολιτικής Επιτροπής του ΟΗΕ. Το πρωί της 16ης Δε­κεμβρίου, γίνεται μεγάλη φοιτητική συγκέντρωση στο Πανεπι­στήμιο της Θεσσαλονίκης. Αφού ακούν τους ομιλητές και εγκρί­νουν ψήφισμα για το Κυπριακό, οι φοιτητές ξεχύνονται στους δρόμους, διαδηλώνοντας με αντιαμερικανικά και αντιαγγλικά συν­θήματα. Φτάνουν στο αμερικανικό προξενείο και αντιπροσωπεία τους επιδίδει αντίγραφο του ψηφίσματος τους. Οι διαδηλωτές όμως εξαγριώνονται όταν βλέπουν τον πρόξενο να βγαίνει στο μπαλ­κόνι του προξενείου και να γελά. Αρχίζουν τότε να ρίχνουν βροχή από πέτρες κατά του κτιρίου και κατά των χωροφυλάκων, που προσπαθούν να τους συγκρατήσουν. Σπάζουν τα τζάμια του προ­ξενείου και της αμερικανικής βιβλιοθήκης. Μερικοί μπαίνουν μέ­σα στο κτίριο της βιβλιοθήκης και προξενούν σοβαρές ζημιές. Κα­τά τις συγκρούσεις με τους αστυνομικούς τραυματίζονται σοβαρά τέσσερις φοιτητές, ένας ταγματάρχης της χωροφυλακής και δύο πολίτες που βρέθηκαν τυχαία στον τόπο των επεισοδίων, και ελα­φρότερα πολλοί διαδηλωτές και χωροφύλακες.

Συλλαλητήρια για το Κυπριακό γίνονται και σε πολλές επαρ­χιακές πόλεις (Νάουσα, Δράμα, Αλεξανδρούπολη κ.λ.π.) και σο­βαρές συγκρούσεις διαδηλωτών και αστυνομικών σημειώνονται στην Πάτρα και στα Χανιά. Αλλά την κυβέρνηση έχουν ανησυχή­σει κυρίως οι αντιαμερικανικές εκδηλώσεις στη Θεσσαλονίκη. Για πρώτη φορά, διαδηλωτές προκάλεσαν σοβαρές καταστροφές σε αμερικανικά γραφεία. Αναπληρωτής του υπουργού Β.Ελλάδος επισκέπτεται αμέσως τον Αμερικανό πρόξενο και του εκφράζει τη λύπη του. Και ο Παπάγος μηνά στον Κάνον τη λύπη του και διατάσσει να τιμωρηθούν οι πρωταίτιοι για τα επεισόδια. Ο υπουρ­γός Εσωτερικών Νικολίτσας ανακοινώνει ότι αντικαταστάθηκαν ο αναπληρωτής του γενικού διοικητή Β.Ελλάδος και ο αστυνο­μικός διευθυντής Θεσσαλονίκης, γιατί «οι εντεταλμένοι προς τήρησιν της τάξεως είναι υπεύθυνοι διά την οφειλομένην προς φί­λους και συμμάχους φιλικήν συμπεριφοράν». (Εφημερίδες, 17 Δεκεμβρίου 1954.)

Ο Παπάγος, την άλλη μέρα, έχει μακρά συνομιλία με τον Αμερικανό πρεσβευτή, στον οποίο εκφράζει και προσωπικά τη λύπη του για τα επεισόδια της Θεσσαλονίκης. Παρόλο που ο υπουργός εσωτερικών απαγόρευσε οποιαδήποτε συγκέντρωση για το Κυ­πριακό, μόλις γίνεται γνωστή η απόφαση που πήρε η Γενική Συνέ­λευση του ΟΗΕ, νέες διαδηλώσεις ξεσπούν στην Αθήνα. Φοιτητές και μαθητές διαδηλώνουν στην οδό Πανεπιστημίου και συγκρούονται με αστυνομικούς έξω από το Μετοχικό Ταμείο. Αρκετοί διαδηλωτές τραυματίζονται και 30 πιάνει η αστυνομία. Τα συνθήμα­τα που κυριαρχούν είναι «Κάτω οι Άγγλοι», «Κάτω οι Αμερικανοί».

Στο Παρίσι, ο Ντάλες δηλώνει ότι, στη διάρκεια των συνεδριάσεων του Ατλαντικού Συμβουλίου, είχε συνομιλία με τον Έλ­ληνα υπουργό των Εξωτερικών:

«Αργά την εσπέραν της ιδίας ημέρας - συνεχίζει ο Αμερι­κανός υπουργός των Εξωτερικών - η υπό συζήτησιν πρότασις ενώπιον της Πολιτικής Επιτροπής ετροποποιήθη και ενεκρίθη υπό την τροποποιημένην μορφή, διά συντριπτι­κής πλειοψηφίας (...). Είμαι ευτυχής διότι η απόφασις αύ­τη, η οποία αντικατοπτρίζει το πνεύμα της μετριοπάθειας, εύρε τόσον ευρείαν υποστήριξιν. Προξενεί βαθείαν λύπην κι ότι η στάσις των Ηνωμένων Πολιτειών επί του Κυ­πριακού φαίνεται να έχει παρεξηγηθεί εν Ελλάδι εν τινί βαθμώ. Τοιαύται παρεξηγήσεις είναι δυστυχώς αναπό­φευκτοι ακόμη και μεταξύ λαών οι οποίοι έχουν βαθύτατον σεβασμόν και εκτίμησιν προς αλλήλους. Πλην όμως έχω την πεποίθησιν ότι η μακρά παράδοσις φιλίας μεταξύ του ελληνικού και του αμερικανικού λαού θα συνεχισθή άνευ προσκομμάτων. Ήμουν ιδιαιτέρως ευτυχής υποστηρίζων κατά την σημερινήν συνεδρίασιν του συμβουλίου την πρότασιν όπως η επομένη συνέλευσις των υπουργών των κρατών του NATO συνέλθη την προσεχή άνοιξιν εις Αθήνας». (Το Βήμα, 19 Δεκεμβρίου 1954.)

    Αλλά τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά όσο τα βλέπει - ή πα­ριστάνει ότι τα βλέπει - ο Ντάλες. Δεν μπορεί να απαλλαγεί η αυ­τοδιάθεση της Κύπρου με μια... συνεδρίαση του NATO στην Αθήνα... Η εξέγερση στην Ελλάδα για τη στάση των συμμάχων στον ΟΗΕ απλώνεται όλο και περισσότερο. Ο κυπριακής καταγωγής πολιτευτής και πρώην βουλευτής της ΕΠΕΚ Λουκής Ακρίτας ζη­τά να καταγγελθεί η ελληνοαμερικανική συμφωνία. Το Βήμα κα­ταγγέλλει τους συμμάχους ότι «μετεβλήθησαν εις συνωμότας διά να καταπνίξουν την φωνήν ενός υπερήφανου λαού», αλλά απο­κρούει τις απόψεις όσων ζητούν να αναθεωρηθεί η εξωτερική πο­λιτική της χώρας.

Στη συντηρητικότερη Καθημερινή, ο Χρ.Χρηστίδης γράφει:

«Η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών απέδειξε χωρίς καμμιά δυνατή παρερμηνεία πως η πίστη της προς την ελευ­θερία μπορεί να γίνει αντικείμενο παζαρέματος. Πως τα ιερά ιδανικά της, για τα οποία μας έστειλε να σκοτωθού­με στην Κορέα, είναι ιδανικά με διαλείψεις. Απέδειξε δη­λαδή η αμερικανική κυβέρνηση πως η πίστη της δεν είναι πίστη, και πως τα ιδανικά που διαφημίζει στις ξένες αγο­ρές δεν είναι ιδανικά, παρά μια πραμάτεια σαν κάθε άλ­λη» {Καθημερινή, 25 Δεκεμβρίου 1954).

Υπάρχουν ενδείξεις πως η χώρα βαδίζει προς εθνική κρίση εξαιτίας του Κυπριακού. Στις 20 Δεκεμβρίου, ο βασιλιάς απευ­θύνει διάγγελμα, στο οποίο αναφέρει ότι συμμερίζεται τα αι­σθήματα του λαού για τις εξελίξεις του εθνικού θέματος, και συ­νεχίζει:

«Είναι αναμφισβήτητον ότι αναμένομεν περισσότερα, εί­ναι όμως εξ ίσου αναμφισβήτητον ότι το θέμα της Κύπρου εξήλθε της αφάνειας εις την οποίαν ευρίσκετο και ενεγράφη εις την διεθνή ημερησίαν διάταξιν...».

    Αφού υποστηρίζει ότι «η ανθρωπότης βαίνει βραδέως μεν, αλλ’ασφαλώς προς την ελευθερίαν» και ότι οι Κύπριοι οπωσδή­ποτε θα δικαιωθούν, φτάνει στον στόχο του διαγγέλματος του:

«Επιθυμώ να υπενθυμίσω εις όλους ότι ημείς και οι φίλοι μας ζώμεν εις μίαν δύσκολον και επικίνδυνον περίοδον της ιστορίας της ανθρωπότητος. Δεν επιτρέπεται μία προσω­ρινή απογοήτευσις να μας καταστήση τόσον μυωπικούς ώστε να λησμονήσωμεν, έστω και προς στιγμήν, τα μεγά­λα σημερινά προβλήματα και τους τεραστίους κινδύνους, τους οποίους μόνον ως μία πραγματική ηνωμένη οικογέ­νεια εθνών δυνάμεθα να αντιμετωπίσωμεν επιτυχώς. Ας μη λησμονούμεν ότι οι φίλοι, οι οποίοι τόσον μας απεγοήτευσαν εις την υπόθεσιν της Κύπρου, είναι οι ίδιοι φίλοι οι οποίοι σήμερον και εις το παρελθόν και εις το μέλλον, εάν είμεθα εις και ο αυτός λαός, εγγυώνται την ασφάλειαν ημών καθώς και όλου του ελευθέρου κόσμου. Καλώ σήμερον όλους τους Έλληνας να διατηρήσωμεν την αντικειμενικό­τητα και την ψυχραιμίαν μας (...). Πολλάκις τυγχάνει όχι μόνον οι φίλοι, αλλά και αγαπημένοι συγγενείς να έχουν δυσκολίας μεταξύ των...».

    Είναι φανερό λοιπόν ότι ο βασιλιάς παρεμβαίνει σε μια προ­σπάθεια να ανακοπεί το κύμα της οργής κατά της Αγγλίας, των Ηνωμένων Πολιτειών και των άλλων συμμάχων, που έχει κατακλύσει την Ελλάδα εξαιτίας του Κυπριακού. Αλλά η προσπάθεια η δική του, καθώς και η κυβερνητική δεν φέρνουν σοβαρό αποτέλεσμα, μια που οι ίδιοι οι Άγγλοι με την επιμονή τους να κρατούν τηv Κύπρο και οι Αμερικανοί και οι άλλοι σύμμαχοι του NATO με τηv αλληλεγγύη τους απέναντι στην αποικιακή βρετανική πολιτι­κή τροφοδοτούν αυτό το κύμα της οργής.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Αεροπορία και ΙΔΕΑ

Αλλά πραγματικός σάλος για την αεροπορία ξεσπά πάλι στις αρχές του 1955 με αφορμή την αντικατάσταση του Εμ.Κελαϊδή και την τοποθέτηση νέου αρχηγού του όπλου. Τις μέρες αυτές έχει δημοσιευτεί σε εφημερίδες της Δεξιάς το κείμενο μιας αναφοράς που έχει στείλει το 1943 ο υπαρχηγός του ΓΕΑ Γ.Δούκας, νεαρός τότε αξιωματικός στη Μέση Ανατολή, και με την οποία ζητούσε να αξιοποιηθεί το ΕΑΜ στην κατεχόμενη Ελλάδα για τους συμμαχικούς σκοπούς. Είναι φανερό πως κάποιοι θέλουν να ματαιώσουν την προαγωγή του Δούκα σε αρχηγό του ΓΕΑ και τορπι­λίζουν, με τον τρόπο αυτό, τον διορισμό του. Ύστερα από τη δημοσίευση της αναφοράς αυτής, ο Δούκας ζητά να αποστρατευθεί, και ο Π.Κανελλόπουλος του πλέκει το εγκώμιο για την ευθιξία του. Η εφημερίδα που δημοσίευσε την αναφορά Δούκα ήταν η Απογευματινή, με διευθυντή τον Σάββα Κωνσταντόπουλο, στενό «φίλο» του Σκαρμαλιωράκη. (Απογευματινή, 31 Δι-κεμβρίου 1954.)

    Άλλες εφημερίδες δημοσιεύουν αμέσως την πληροφορία ότι ο προοριζόμενος για αρχηγός του ΓΕΑ, ταξίαρχος Κ.Μαργαρίτης, (αεροδίκης στη δίκη της Αεροπορίας, αντικαταστάτης του Βλαντούση στη διεύθυνση της Σχολής Αεροπορίας το 1952 και προϊ­στάμενος του Σκαρμαλιωράκη στο κρίσιμο στάδιο της προδικα­σίας), όταν, το 1944, υπηρετούσε στη Μέση Ανατολή ως διοικητής Μοίρας, είχε ζητήσει με ημερήσια διαταγή του από τους αξιωμα­τικούς, υπαξιωματικούς και σμηνίτες της μονάδας του να πουν ποια κυβέρνηση προτιμούν, του Καΐρου ή την ΠΕΕΑ.

    Είναι φανερό πως έχει ξεσπάσει διαμάχη και μέσα στους κόλπους του Συναγερμού για την ηγεσία της αεροπορίας. Τελικά, αρχηγός του ΓΕΑ γίνεται ο Κ.Μαργαρίτης. Αλλά ο σάλος για την κατάσταση στην αεροπορία δεν σταματά. Ο Σοφοκλής Βενιζέλος, που παίρνει τώρα και πάλι όλο και πιο ενεργό μέρος στη δημόσια ζωή, σε μακρές δηλώσεις του, ανάμεσα σε άλλα, αναφέρει:

«Ο μυστηριώδης τρόπος με τον οποίον ετέθη εκποδών ο φε­ρόμενος υπ'αυτής ταύτης της κυβερνήσεως ως νέος αρχηγός του επιτελείου της αεροπορίας, ο καθ'όλα λαμπρός αξιωμα­τικός, υποπτέραρχος Δούκας, και ο παραμερισμός των αμέ­σως μετ'αυτόν ταξιάρχων καθιστούν βάσιμον την υπόνοιαν ότι σκοτειναί δυνάμεις ρυθμίζουν την τύχη των ενόπλων δυ­νάμεων της χώρας. Διότι η δημοσιευθείσα ως κατάθεσις του τότε σμηναγού Δούκα εν Μέση Ανατολή, η οποία τον εξηνάγκασε τελικώς εις παραίτησιν, δεν αποτελεί πραγματικήν αφορμήν αλλά πρόφασιν. Ο δε παραμερισμός του ταξιάρχου Παπαπαναγιώτου (...) οφείλεται εις τα αυτά ανομολόγητα αί­τια...». (Εφημερίδες, 9 Ιανουαρίου 1955.)

    Στις 12 Ιανουαρίου 1955, η αντιπολίτευση φέρνει το θέμα της αεροπορίας στη Βουλή. Ο Γ.Παπανδρέου αναφέρεται στη δίκη και τονίζει ότι ο αξιωματικός που παραπέμφθηκε στο Ανακριτικό Συμβούλιο για τις ανωμαλίες στη βάση της Ελευσίνας έχει κατηγορηθεί για τα βασανιστήρια στην υπόθεση των αεροπόρων. Κατόπιν αποκαλύπτει ότι είχε ανακοινωθεί στον υποπτέραρχο Δούκα ότι θα διοριζόταν αρχηγός της αεροπορίας. Σχετικά – προσθέτει - είχαν ειδοποιηθεί και οι Αμερικανοί και το NATO. Ξαφνικά, όμως, μόλις απογευματινή εφημερίδα δημοσίευσε έκθεση από τα εμπιστευτικά αρχεία, ο διορισμός του Δούκα ματαιώθηκε. Μυστηριώδεις δυνάμεις - συνεχίζει ο Γ.Παπανδρέου - ματαίωσαν τον διορισμό του Δούκα ως αρχηγού του ΓΕΑ και η κοινή γνώμη αναρωτιέται αν εξακολουθεί να δρα ο ΙΔΕΑ. Γιατί υπάρχουν αρκετές ενδείξεις γι' αυτό:

Όσοι αξιωματικοί ευρίσκοντο επί κεφαλής του ΙΔΕΑ - συ­νεχίζει ο αρχηγός των Φιλελευθέρων - (...) ευρέθησαν εις την στάσιν της 31ης Μαΐου επί κεφαλής του κινήματος (...). Και υπάρχει επίσης μία περαιτέρω ένδειξις: Το γεγονός ότι οι κινηματίαι της 31ης Μαΐου 1951 ευρίσκονται σήμερον οι περισσότεροι επί κεφαλής του στρατού».

Ο Σοφ.Βενιζέλος, στην ομιλία του, αναφέρει ότι ο ίδιος ο Παπάγος συγχάρηκε τον Δούκα για την επικείμενη τοποθέτηση του ως επικεφαλής του ΓΕΑ, ξαφνικά όμως ο στρατηγός Δόβας του ανακοίνωσε ότι άλλαξε η απόφαση:

«...σκοτειναί δυνάμεις -΄συνεχίζει ο επίτιμος αρχηγός των Φιλελευθέρων - επέδρασαν επί της αποφάσεως της κυβερνήσεως (...) εάν οι αξιωματικοί πιστεύουν ότι μόνον προσχωρούντες εις την οργάνωσιν την οποίαν ανέφερε προηγουμένως ο αρχηγός των Φιλελευθέρων θα ημπορέσουν να τραβήξουν μπροστά, ουαί και αλλοίμονον εις τον τόπον μας».

    Ο υπουργός Αμύνης Π.Κανελλόπουλος απαντά ότι είναι δι­καίωμα της κυβερνήσεως να ορίζει τους αρχηγούς των επιτελείων και διαψεύδει κατηγορηματικά ότι υπάρχει ΙΔΕΑ ή άλλη οργά­νωση στον στρατό. (Πρακτικά Βουλής, 12 Ιανουαρίου 1955.)

Τη μεθεπόμενη μέρα, στο ακόμα τότε προσκείμενο στην κυ­βέρνηση Βήμα, ο στρατηγός Μερεντίτης εξαπολύει επίθεση κατά του Π.Κανελλόπουλου, τον οποίο κατηγορεί ότι «κατέστη υπο­χείριος ωρισμένων στρατιωτικών κύκλων και πρόθυμος εκτελεστής των υποδείξεων των». (Το Βήμα, 14 Ιανουαρίου 1955.)

    Την ίδια βραδιά στη Βουλή, όπου συνεχίζεται η συζήτηση για το θέμα Δούκα, τα γεγονότα στη βάση Ελευσίνας κ.λ.π., ο ως πριν από ένα μήνα υφυπουργός Αεροπορίας στρατηγός Γυαλίστρας εξαπολύει μια αναπάντεχη «βόμβα»:

«Οι Έλληνες αεροπόροι - λέει, ανάμεσα σε άλλα, ο κυ­βερνητικός βουλευτής - είναι ήρωες εις τους αιθέρας (...). Αλλ'όταν ευρίσκωνται επί της γης δεν είναι ελεύθεροι άν­θρωποι. Αναλαμβάνω την ευθύνη αυτών τα οποία λέγω. Υπήρχε σύστημα παρακολουθήσεως των αξιωματικών και διοικητών από σμηνίας και ιδιώτας πληροφοριοδότας και, εάν οι αξιωματικοί δεν εξεπλήρουν τας επιθυμίας των δι­οικητών των, εχαρακτηρίζοντο ως κομμουνισταί».

    Οι καταγγελίες του στρατηγού Γυαλίστρα προκαλούν μεγά­λη εντύπωση, γιατί είναι ο αρμοδιότερος εκείνη τη στιγμή μέσα στη Βουλή να γνωρίζει την κατάσταση στην αεροπορία. Αλλά και γιατί αποκαλύπτει βαθύτατη διάσταση απόψεων ανάμεσα στον αντιπρόεδρο της κυβερνήσεως και υπουργό Αμύνης Π.Κανελ­λόπουλο και τον ως πριν από μερικές βδομάδες υφυπουργό Αεροπορίας.

    Ο στρατηγός Γυαλίστρας δεν θέλησε τότε να πει περισσότερα. Κυβερνητικοί βουλευτές τον διέκοψαν, κραυγάζοντας πως δεν δόθηκε και σ'αυτούς ο λόγος, ενώ τον είχαν ζητήσει. Ο πρώ­ην υφυπουργός διέκοψε την ομιλία του και κατέβηκε από το βή­μα. Αντιπολιτευόμενες εφημερίδες έγραψαν την άλλη μέρα ότι δέχτηκε πιέσεις από κυβερνητικούς παράγοντες να μην προχω­ρήσει σε αποκαλύψεις. Αργότερα όμως, όπως έχουμε ήδη αναφέρει σε προηγούμενο κεφάλαιο, ο στρατηγός Γυαλίστρας έκα­νε πιο συγκεκριμένες καταγγελίες.

Με καθυστέρηση είκοσι χρόνων, θα πει την αλήθεια για την υπόθεση Δούκα, στα αυτοκριτικά απομνημονεύματα του, και ο τότε υπεύθυνος υπουργός Αμύνης, ο Π.Κανελλόπουλος:

«Αξιομνημόνευτο θεωρώ – γράφει - κι ένα άλλο περιστα­τικό. Την Πρωτοχρονιά του 1955 - το πρωί, πριν κατευθυν­θούμε στη Μητρόπολη - ο στρατάρχης Παπάγος μού είπε, φανερά στενοχωρημένος, ότι αποκλείεται να γίνει αρχηγός του επιτελείου της αεροπορίας ο υποπτέραρχος Γεώργιος Δούκας, που ο ίδιος τον είχε, την προηγούμενη ακριβώς ημέρα, θερμά συγχαρεί ως βέβαιο διάδοχο εκείνου (του αντιπτεράρχου Εμμανουήλ Κελαϊδή), που είχε, ύστερα από μια μακρά σταδιοδρομία, που την εκόσμησαν γενναίες πρά­ξεις, καταληφθεί από το όριο ηλικίας. Και με παρεκάλεσε να επιλέξω για τη θέση του αρχηγού έναν από τους νεότε­ρους ταξιάρχους της αεροπορίας, ώστε να μην αποστρα­τευθεί μόνον ο Δούκας (θέλησε, έτσι, να μειώσει το πλήγ­μα, που του είχε επιφυλαχθεί), αλλά να αποστρατευθούν εκτός, φυσικά, από τον υποπτέραρχο Ηλία Κουτσούκο, που ήταν αρχαιότερος - και κάποιοι νεότεροι, πράγμα που θα έδειχνε ότι γίνεται μία γενικότερη ανανέωση της ηγε­σίας. Την ευθύνη την πήρα, με πολύ βαριά καρδιά, επάνω μου. Δεν μπορούσα, τη στιγμή εκείνη, να κάμω διαφορε­τικά, εκτός αν αποφάσιζα (και, καλώς ή κακώς, δεν το απο­φάσισα) να αποσυρθώ από την κυβέρνηση. Αποκαλύπτω για πρώτη φορά το περιστατικό αυτό. Και είναι τώρα και­ρός - τώρα που πέρασαν είκοσι χρόνια - να αποκαλύψω και κάτι άλλο: Δύο μέρες πριν από την Πρωτοχρονιά, εί­χα καλέσει τον τότε αρχηγό του επιτελείου Εθνικής Αμύνης αντιστράτηγο Κωνσταντίνο Δόβα και του είπα να ιδούμε αμέσως μαζί τον στρατάρχη και να του εισηγηθούμε να τοποθετηθεί ο Γ.Δούκας αρχηγός της τακτικής αεροπορίας και να διορισθεί, για λίγο καιρό, αρχηγός του επιτελείου ο υποπτέραρχος Κουτσούκος. Ο αντιστράτη­γος Δόβας(...) συμφώνησε αμέσως μαζί μου. Είχαμε και οι δύο (...) σοβαρές ενδείξεις ότι κάποιες κρυφές δυνά­μεις θα εματαίωναν τελικά την ανάθεση της αρχηγίας του επιτελείου της αεροπορίας στον Γ.Δούκα. Αν και ήταν μέ­λος του Αεροδικείου, που - πριν από τις εκλογές του 1952 – είχε καταδικάσει τους αεροπόρους, ο Δούκας είχε καταλήξει αργότερα στην πεποίθηση ότι ήταν αθώοι (μου το είχε εκμυστηρευθεί, αλλά χωρίς να μου παρουσιάσει συγκεκριμένα στοιχεία). Όταν έγινε γνωστό ότι θα γινόταν αρχηγός του επιτελείου της αεροπορίας, εξαπολύθηκε από κάποια εφημερίδα μια καμπάνια εναντίνο του (ότι είχε συνεργασθεί με το ΕΑΜ πριν διαφύγει στη Μέση Ανατολή, όπου – το βεβαιώνω υπεύθυνα – η πολεμική του δράσγ ήταν εξαίρετη). Επειδή και ο Δόβας και εγώ θεωρούσαμε κατάλληλο για αρχηγό του επιτελείου, αλλά και είχαμε σοβαρούε φόβους ότι η άμεση προαγωγή του στη θέση αυτή θα ματαιωνόταν, πηγαμε στον στρατάρχη Παπάγο και του είπαμε να δοθεί η άλλη προσωρινή λύση, για να εξασφαλισθεί, σε μερικούς μήνες, η ανάθεση της αρχηγίας του επιτελείου σ’αυτόν. Ο Παπάγος απάντησε ότι το είχε αποφασίσει και δεν αλλάζει αποφάσεις. Τι συνέβη όμως, μεταξύ της παραμονής της πρωτοχρονιάς, όταν συγχάρηκε ο στρατάρχης θερμά τον Δούκα, και της ίδιας της πρωτοχρονιάς; Δεν το γνωρίζω. Αλλά κάτι πρέπει να είχε συμβεί. Υποψιάζομαι ότι κάποιοι παράγοντες όχι της αεροπορίας (αυτοί δεν είχαν τη δυνατότητα άμεσης επαφής μαζί του), αλλά του στρατού της ξηράς, έκαμαν τον στρατάρχη, ποιος ξέρει με ποια επιχειρήματα, να αλλάξει ξαφνικά απόφαση. Οι παράγοντες αυτοί πρέπει να είχαν σχέση με τον ΙΔΕΑ. Και στον ΙΔΕΑ που διατηρήθηκε και μετά τον θάνατο του Παπάγου, βρήκαν στέγη – και εκμεταλλεύτηκαν τη στέγη αυτή – οι σωτήρες του 1967». (Π.Κανελλόπουλου, στο ίδιο, σ.30-33).

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Συναγερμός κατά Συναγερμού

Η συζήτηση στη Βουλή κρατά αρκετές μέρες. Ο νέος υπουργός Συντονισμού Π.Παπαληγούρας ισχυρίζεται ότι, όταν έφυγε ο Μαρκεζίνης από την κυβέρνηση, δεν βρέθηκαν αντίγραφα των συμφωνιών και των επιστολών ούτε στο Υπουργείο Συντονισμού, ούτε στο Υπουργείο Εξωτερικών. (Η κατηγορία κατά του Μαρκεζίνη, ότι εξαφάνισε τα αντίγραφα επισήμων εγγράφων, βαρύτατη και μένει να αιωρείται για αρκετό διάστημα. Τελικά, οι συμφωνίες και οι επιστολές θα βρεθούν στα συρτάρια του Υπουργείου Εξωτερικών. Δεν θα διευκρινιστεί όμως επίσημα ποτέ αν είχε γίνει λάθος ή μήπως διπλωματικοί υπάλληλοι είχαν πάρει μέρος στην προσπάθεια να πληγεί ο Μαρκεζίνης πολιτικά και ηθικά.)

    Ο Καραθόδωρος, πρώην υπουργός, διακόπτοντας τον Παπαληγούρα και κάνοντας υπαινιγμό στο γεγονός ότι ο Βουλπιώτης έχει συνεργαστεί με τους Γερμανούς κατά τη διάρκεια της Κατοχής, λέει:

- Φθάσατε να συζητήτε με τον Βουλπιώτη (...). Δεν έχομεν τώρα παρά να καλέσωμεν και τα Ες Ες. Επί 20 μήνας που ήμουν υπουργός των Συγκοινωνιών, ούτε εγνώρισα ούτε με εγνώρισε ο κ.Βουλπιώτης, όστις σήμερον ποιεί τας διατριβάς του εις το Υπουργείον Συγκοινωνιών.

Ο Παπαληγούρας, συνεχίζοντας την αγόρευση του, κατηγορεί τον Μαρκεζίνη ότι πήγε και ζήτησε 200 εκατομμύρια δολάρια αντί των 100 που μας είχαν υποσχεθεί οι Γερμανοί και από τις πιστώσεις αυτές, ύστερα από ένα χρόνο, δεν έχει απορροφηθεί ούτε μία δραχμή. Και εκφράζει την απορία του πώς «νομικός της εγκράτειας του κ.Μαρκεζίνη, νομικός τόσον σοφός ισχυρίζεται ότι είδε οπουδήποτε της παγκοσμίου φιλολογία γίνεται λόγος περί μιας ιδιότυπου συμβάσεως, η οποία δεν είναι ούτε μεταξύ ιδιωτών και κράτους, ούτε μεταξύ δύο ιδιωτών, αλλά μεταξύ δύο υπουργών, ως υπουργών και όχι μελών της κυ­βερνήσεως των;».

Ο Γ.Παπανδρέου κατηγορεί την κυβέρνηση ότι από αίσθημα μειονεκτικότητας έβαλε τον Δυτικογερμανό πρεσβευτή να διατυπώσει γραπτά τις απόψεις της κυβερνήσεως του για δεσμεύ­σεις, ενώ, αν πίστευε ότι δεν υπήρχε δέσμευση, έπρεπε να πα­ραμείνει στις απόψεις της. Ο αρχηγός των Φιλελευθέρων κατηγορεί τον Μαρκεζίνη ότι παρουσίασε τον Έρχαρτ ότι εκβίαζε, εκφράζει την κατάπληξη του γιατί ο Καψάλης, προτού να τελειώσει σχετικός διαγωνισμός, ανακοίνωσε στους ενδιαφερόμενους Γερμα­νούς ότι θα πάρουν αυτοί την παραγγελία για την κατασκευή διυλιστηρίων, επικρίνει τον Παπάγο γιατί είχε δώσει απεριόρι­στες εξουσίες στον πρώην επιτελή του Συναγερμού, και τονίζει:

«Δεν υπάρχει προηγούμενον εις την ιστορίαν της χώρας κατά το οποίον μέλη της κυβερνήσεως να στρέφονται εναντίον αλλήλων και να καταλογίζουν εναντίον αλλήλων τόσο βαρυτάτας κατηγορίας. Εάν αι δύο ομάδες του Συ­ναγερμού αγωνίζονται σήμερον διά να καταλογίσουν αμοι­βαίως ευθύνας και διά να κάμουν τον καταμερισμόν των, όμως και η αντιπολίτευσις και ο ελληνικός λαός δεν απασχολούνται με τον καταμερισμόν των ευθυνών. Απασχο­λούνται με την άθροισιν των ευθυνών, και η άθροισις των ευθυνών ονομάζεται χρεωκοπία του Συναγερμού». (ΠρακτικάΒουλής, 25 Νοεμβίου 1954.)

    Τέλος, επικρίνει την κυβέρνηση ότι εκτελεί με μεγάλη βραδύτητα το πρόγραμμα για την ανασυγκρότηση της χώρας, ότι είναι υπεύθυνη για την πτώση του βιοτικού επιπέδου του λαού, ότι αύξησε τους φόρους και δημιούργησε επικίνδυνη κατάσταση στο ισοζύγιο εξωτερικών πληρωμών της χώρας. Το συμπέρασμα του αρχηγού των Φιλελευθέρων είναι ότι πρέπει να επιταχυνθούν οι εκλογές για να φύγει από την κυβέρνηση ο Συναγερμός.

    Οι αλληλοκατηγορίες ανάμεσα στους πρώην συνεργάτες στην κυβέρνηση Παπάγου γίνονται ακόμα βαρύτερες στην τρίτη συνεδρίαση της Βουλής για το θέμα των επιστολών, όταν ο Π.Κανελλόπουλος εξαπολύει επίθεση κατά των Μαρκεζίνη και Καψάλη και τους επικρίνει ότι δεν αξιοποίησαν τις γερμανικές πιστώσεις και ότι δεν έκαναν τίποτε για την ανασυγκρότηση της χώρας. Η αντιπολίτευση προτείνει και η κυβέρνηση δέχεται να συσταθεί εξεταστική των πραγμάτων επιτροπή για την υπόθεση των επιστολ­ών. Η κυβέρνηση βάζει θέμα εμπιστοσύνης. Όπως δείχνει η ψηφοφορία, η μεγάλη πλειοψηφία των βουλευτών του Συναγερ­μού μένει πιστή στο κόμμα της: 205 βουλευτές δίνουν θετική ψήφο, 70 καταψηφίζουν την κυβέρνηση και ένας ρίχνει λευκή. Οι μαρκεζινικοί περνούν τώρα στην αντιπολίτευση. Η κυβέρνηση διατηρεί άνετη πλειοψηφία. Μπορεί να εξαντλήσει την τετραετία. Στην πραγματικότητα όμως η συνοχή της έχει κλονιστεί ανεπανόρθωτα. Ο μύθος της «αρραγούς ενότητος» του Συναγερμού έχει διαλυθεί. Και οι δημοτικές εκλογές έχουν αποδείξει ότι η πλειοψηφία του λαού είναι δυσαρεστημένη με την κυβερνητική πολιτική.

    Η πτώση του Συναγερμού έχει αρχίσει. Αλλά, αυτή την εποχή, συμβαίνει και κάτι άλλο, που η κοινή γνώμη θα το πληροφορηθεί πολύ αργότερα: Έχει αρχίσει και η κατάρρευση της υγείας του Παπάγου, που με το στραταρχικό κύρος του έχει αποτελέσει τη συγκολλητική δύναμη της Δεξιάς.

ΣΠΥΡΟΣ ΛΙΝΑΡΔΑΤΟΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Κόμμα Μαρκεζίνη

 Την άλλη μέρα, υποβάλλουν και τυπικά τις παραιτήσεις τους οι υπουργοί Συντονισμού Θ.Καψάλης, Οικονομικών Κ.Παπαγιάννης και ο υφυπουργός Αποκαταστάσεως Σεισμοπλήκτων Νήσων Γ.Ρωμανός. Επίσης, καταθέτουν δηλώσεις ότι αποχωρούν από τον Συναγερμό και ανεξαρτητοποιούνται ο Σπύρος Μαρκεζίνης, οι μαρκεζινικοί πρώην υπουργοί και αρκετοί βουλευτές (Βοβολίνης, Βούλτσος, Πετραλιάς, Πλαγιάννης, Καραθόδωρος, Μπακόλας, Δανιηλίδης, Σκούρα κ.λ.π.).

    Στηv πραγματικότητα έχει ανασυγκροτηθεί το κόμμα του Σπ.Μαρκεζίνη, που κατηγορεί τον Συναγερμό ότι «περιήλθε πλέον υπό την επιρροήν των εν αυτώ παλαιοκομματικών δυνάμεων, απομακρυνόμενος της λαϊκής ψήφου της 16ης Νοεμβρίου 1952» (Λυκουρέζος).

Απαντώντας στις ανακοινώσεις του Μαρκεζίνη, οι Παπάγος, Π.Κανελλόπουλος, Στ.Στεφανόπουλος και Εμ.Τσουδερός, σε κοινή δήλωση τους, διαβεβαιώνουν ότι ο πρώην υπουργός Συ­ντονισμού έχει κάνει λόγο για προσφορές των δύο γερμανικών εταιρειών, αλλά δεν έχει πει στην κυβέρνηση τίποτε για τις επι­στολές που αντάλλαξε με τον Έρχαρτ:

«Άρα – καταλήγουν -, την ύπαρξιν των ανταλλαγεισών επι­στολών επιμελώς απέκρυψε και από τον πρωθυπουργόν και από το συντονιστικόν συμβούλιον, και από την Βουλήν». (Εφημερίδες, 14 Νοεμβρίου 1954.)

    Η κατηγορία εναντίον του πρώην υπουργού Συντονισμού είναι πολύ σοβαρή. Ο αρχηγός των Φιλελευθέρων Γ.Παπανδρέου μιλά για «πολιτικήν και ηθικήν κρίσιν» στον Συναγερμό. Και η ΕΔΑ επισημαίνει ότι οι διαμάχες στο κυβερνητικό στρατόπεδο αφορούν εκχωρήσεις στο ξένο κεφάλαιο. Και συμπεραίνει:

«Έτσι, το ζήτημα παίρνει την μορφήν ανταγωνισμού μεταξύ γερμανικού και αμερικανικού κεφαλαίου διά την κατάκτησιν της ελληνικής αγοράς». (Η Αυγή, 12 και 14 Νοεμβρίου 1954.)

    Αλλά τι έχει ακριβώς συμβεί;

    Λίγο προτού φύγει για το ταξίδι του στην Ισπανία, ο Παπάγος, που πραγματικά δεν ήξερε τίποτα για τις επιστολές (εξάλλου, δεν συνήθιζε να μελετάει τους φακέλους κανενός θέματος) πήρε φωτοτυπημένα αντίγραφα τους. Του τα έστειλε κάποιος που είχε συμφέρον να δοθούν οι παραγγελίες στις δύο γερμανικές εταιρείες. Η κυβέρνηση και ο ίδιος ο Παπάγος θεώρησαν τότε πως οι επιστολές δεν τους δέσμευαν. Γι'αυτό και αποφά­σισαν να προκηρυχθεί διεθνής διαγωνισμός για να αναδιοργα­νωθεί η ελληνική ραδιοφωνία και να επεκταθεί το δίκτυο τηλεπικοινωνιών.

Αιφνιδιαστικά όμως και ενώ η κυβέρνηση ετοιμαζόταν για συ­νομιλίες με τον Έρχαρτ, που θα έφτανε στην Αθήνα ύστερα από λίγες μέρες, στις 9 Νοεμβρίου, επισκέφθηκε τον υπουργό Εξωτε­ρικών Στ.Στεφανόπουλο ο πρεσβευτής της Δ.Γερμανίας Κορτ και ζήτησε να τηρηθούν από την ελληνική πλευρά οι «υποχρεώ­σεις» που είχε αναλάβει ο πρώην υπουργός Συντονισμού απένα­ντι στους οίκους Ζήμενς και Τελεφούνκεν. 0 Στεφανόπουλος πα­ρακάλεσε τον Κορτ, επειδή το ζήτημα ήταν σοβαρό, να υπόβαλει έγγραφη διακοίνωση. Την άλλη μέρα, ο Γερμανός πρεσβευτής έστειλε στο Υπουργείο Εξωτερικών την έγγραφη διακοίνωση με αντίγραφα των επιστολών Έρχαρτ - Μαρκεζίνη. Ο Στεφανόπου­λος ενημέρωσε αμέσως τον Παπάγο, που, αφού συζήτησε με τους υπουργούς Εξωτερικών και Συντονισμού, αποφάσισε να θεωρή­σει τις επιστολές δεσμευτικές, διέταξε να ανασταλούν οι διεθνείς διαγωνισμοί και, το ίδιο βράδυ, έκανε τις ανακοινώσεις που ανα­φέραμε και που προκάλεσαν την αποχώρηση του Μαρκεζίνη και των μαρκεζινικών υπουργών και βουλευτών από τον Συναγερμό.

Σε όλη αυτή την υπόθεση χαρακτηριστικό είναι το έντονο εν­διαφέρον της Βόννης να εξασφαλίσει τα συμφέροντα των δύο με­γάλων γερμανικών εταιρειών. Στις 15 Νοεμβρίου, φτάνει στην Αθή­να ο υπουργός Εθνικής Οικονομίας της Δ.Γερμανίας Έρχαρτ, που τον συνοδεύουν πολυμελής αντιπροσωπεία από ανώτερους υπαλ­λήλους του υπουργείου του, τεχνικοί σύμβουλοι κ.λ.π. Στη συνέ­ντευξη που δίνει μόλις φτάνει στην Αθήνα, ύστερα από τις τυπι­κές διακηρύξεις για κοινές πολιτιστικές παραδόσεις των δύο χωρών και διαβεβαιώσεις ότι η Δ.Γερμανία θέλει να βοηθήσει στην ανά­πτυξη της ελληνικής οικονομίας, ο Έρχαρτ δηλώνει ότι θεωρεί δεσμευτικές τις επιστολές που αντάλλαξε με τον Μαρκεζίνη:

«Δεν ήλθον ενταύθα - είπε ο Γερμανός υπουργός - διά να ερμηνεύσω μίαν συμφωνίαν, διότι δεν τίθεται ζήτημα ερ­μηνείας, δεδομένου ότι είναι πλήρως εκκαθαρισμένη η νο­μική της φρασεολογία. Δεν υφίσταται εξάλλου ζήτημα και διά τον λόγον ότι ο στρατάρχης Παπάγος, κατά τρόπον άξιον εκτιμήσεως, ανεγνώρισε την ύπαρξιν υποχρεώσεων έκ των ανταλλαγεισών επιστολών (...). Δεν διεξηγάγομεν συνομιλίας μετά του κ.Μαρκεζίνη ως ιδιώτου, αλλά ως μέ­λους της κυβερνήσεως του. Οποιαδήποτε ερμηνεία και αν δοθή υποκειμενικούς, είναι γεγονός ότι όταν λέγη τις ότι θα καταβάλη φροντίδα, εννοεί ότι δεσμεύεται».

    Η γερμανική αντιπροσωπεία επιμένει ιδιαίτερα ότι έχει δεσμευτικό χαρακτήρα η επιστολή Μαρκεζίνη σχετικά με τη Ζήμενς και δέχεται να αποδεσμεύσει την ελληνική κυβέρνηση από κάθε υποχρέωση απέναντι στην Τελεφούνκεν. Τελικά, σε επι­στολές που ανταλλάσσουν ο Έρχαρτ και ο Έλληνας υπουργός συντονισμού Π.Παπαληγούρας (έχει αντικαταστήσει τον Θ.Κα­ψάλη που παραιτήθηκε), αναγνωρίζεται από την ελληνική πλευρά δεσμευτικός χαρακτήρας, κατά το διεθνές δίκαιο, στη γραπτή υπόσχεση του Μαρκεζίνη, αλλά ο Δυτικογερμανός υπουργός, από μέρους της Βόννης, απαλλάσσει την ελληνική κυβέρνηση από Κάθε υποχρέωση, για διάφορους λόγους, αλλά και «εκ των φιλι­ών σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών μας». (Εφημερίδες, 20 Νοεμ­βρίου 1954.)

Τα κύρια σημεία της νέας ελληνογερμανικής συμφωνίας που υπογράφουν οι Παπαληγούρας και Έρχαρτ προβλέπουν:

Μεικτή ομάδα πραγματογνωμόνων θα εκπονήσει σχέδιο για να απορροφηθούν οι γερμανικές πιστώσεις των 200 εκατομμυρίων μάρκων. (Δεν έχουν ακόμα αξιοποιηθεί, από έλλειψη προγραμματισμού.) Παρατείνεται η προθεσμία για να χρησιμοποι­ηθούν οι πιστώσεις για την Πτολεμαΐδα ως τις 31 Μαρτίου 1955. Θα εξασφαλιστεί η εξαγωγή ελληνικών καπνών και ξηρών καρπών στη Δ.Γερμανία, θα αρχίσουν διαπραγματεύσεις ανάμεσα στην ελληνική κυβέρνηση και τη Ζήμενς για την προμήθεια στην Ελλάδα τηλεφωνικού υλικού και τεχνικών συμβουλών, με την προϋπόθεση ότι οι προσφορές της γερμανικής εταιρείας θα είναι μέσα στο πλαίσιο των διεθνών τιμών. Η ελληνική κυβέρνηση αναλαμβάνει την υποχρέωση να αποδώσει τις γερμανικές περιουσίες που έχουν κατασχεθεί στην Ελλάδα μετά τον πόλεμο.

    Στις 16 Νοεμβρίου, κάνει την εμφάνιση της στη Βουλή, για πρώτη φορά, η κοινοβουλευτική ομάδα Μαρκεζίνη, που έχει αποσχι­στεί από τον Συναγερμό. Με επικεφαλής τον αρχηγό της πιάνει θέσεις στο κέντρο της αίθουσας. Η ατμόσφαιρα είναι ηλεκτρισμέ­νη. Η αντιπολίτευση, με ανεβασμένα τα χαρτιά και τη μαχητικό­τητα, ύστερα και από τη σύγχυση που έχει δημιουργηθεί στο κυ­βερνητικό στρατόπεδο, είναι έτοιμη για επίθεση. Ο Γ.Παπανδρέου, με τη βαριά και επιβλητική φωνή του, ρίχνει τον πρώτο κεραυνό:

    «...η υπόθεσις των ελληνογερμανικών οικονομικών συμ­φωνιών – λέει - έχει προκαλέσει πολιτικόν σάλον και φρονούμεν ότι είναι πρέπον να απασχόληση και την Βουλήν».

    Και ζητά οι τυχόν νέες συμφωνίες με τον Έρχαρτ να μη γίνουν οριστικές αν δεν συζητηθούν πριν από τη Βουλή. Στο ίδιο πνεύ­μα μιλά και ο Σάββας Παπαπολίτης της ΕΠΕΚ. Ο Π.Κανελλό­πουλος απαντά ότι η κυβέρνηση θα φέρει στη Βουλή για έγκριση τις συμφωνίες μόνο «καθ'ο μέτρον θα έχουν, βάσει του Συντάγματος, ανάγκην επικυρώσεως...». Ο Παπανδρέου απαντά ότι «στοιχειώδης ευθιξία» επέβαλλε στην κυβέρνηση να φέρει στη Βουλή το σύνολο των συμφωνιών και προειδοποιεί ότι το Κόμμα των Φιλελευθέρων θα κάνει πρόταση δυσπιστίας. Και ο Μαρκε­ζίνης συμφωνεί ότι θα πρέπει γρήγορα να συζητηθεί όλο το θέμα των ελληνογερμανικών συμφωνιών.

    Η συζήτηση στη Βουλή αρχίζει στις 24 Νοεμβρίου, αφού, δη­λαδή, έχουν τελειώσει οι συνομιλίες με τον Έρχαρτ. Τη βραδιά αυτή, πλήθος κόσμου κατακλύζει τον χώρο έξω από τα Παλαιά Ανάκτορα με την ελπίδα να εξασφαλίσει καθένας μια θέση για να παρακολουθήσει τη συζήτηση, που προμηνύεται πως θα έχει μεγάλο ενδιαφέρον. Η αστυνομία έχει πάρει έξω από τη Βουλή έκτακτα μέτρα. Μέσα, τα θεωρεία είναι κατάμεστα. Και στους διαδρόμους επικρατεί τέτοιος συνωστισμός που και βουλευτές δυσκολεύονται να μπουν στην αίθουσα. Οι αντίπαλοι του Μαρ­κεζίνη στον Συναγερμό πιστεύουν πως έχει έρθει η μέρα για να καταφέρουν εναντίον του πρώην «εξ απορρήτων» του Παπά­γου αποφασιστικά πλήγματα. Και ο ίδιος ο στρατάρχης και πρω­θυπουργός «πνέει μένεα» κατά του παλαιού φίλου και συμβούλου του.

Ο Παπάγος ανοίγει τη συζήτηση στη Βουλή με τη δήλωση ότι «πρόκειται περί σοβαρού πολιτικού και ηθικού θέματος». Λίγες μέρες προτού φύγει για την Ισπανία – αφηγείται -, τον επισκέφθηκε ο υπουργός Εργασίας Γονής και του είπε:

-    Πληροφορούμαι ότι θα γίνει διεθνής διαγωνισμός για την προμήθειαν τηλεφωνικού και ραδιοφωνικού υλικού. Αυτό όμως είναι αντίθετο με τις υποχρεώσεις που έχει αναλάβει ο Μαρκεζίνης. Θα χάσουμε τις γερμανικές πιστώσεις.

Ο Παπάγος απαντά:

-    Ναι, θα γίνει διαγωνισμός. Δεν ξέρω τίποτα για δεσμεύ­σεις. Είναι φήμες των τριόδων.

- Στρατάρχα, ο αντιπρόσωπος της Ζήμενς και Τελεφούνκεν, Βουλπιώτης, μπορεί να σας προσκομίσει αποδείξεις, βεβαιώνει ο Γονής.

    Ο Παπάγος δέχτηκε τον Βουλπιώτη μπροστά και στον τότε υπουργό Συντονισμού Θ.Καψάλη. Ο αντιπρόσωπος των δύο γερμανικών εταιρειών τούς έδειξε το κείμενο της επιστολής Μαρκε­ζίνη. Ο Καψάλης έμεινε έκπληκτος: «Στρατάρχα», είπε, «αφήστε με να δω τον κ.Μαρκεζίνη».

    Όπως αποδείχτηκε, το κείμενο της επιστολής που τους είχε παρουσιάσει ο Βουλπιώτης ήταν το αρχικό, που δέσμευε ρητά την Ελληνική κυβέρνηση και που δεν είχε δεχτεί να το υπογράψει ο Μαρκεζίνης. Ο Καψάλης πήγε στον πρωθυπουργό το διορθωμέ­νο κείμενο. Ύστερα από λίγες μέρες, ο Βουλπιώτης έστειλε στον Πρωθυπουργό επιστολή, στην οποία ανέφερε ότι ο υπουργός του Συντονισμού τον κάλεσε και του έκανε παρατηρήσεις ότι δεν έπρεπε να εκθέτει τον Μαρκεζίνη. Και του πρότεινε να συνεννοηθεί με τους υπουργούς Προεδρίας Γ.Ράλλη και Συγκοινωνιών Στ.Κούνδουρο για να εισηγηθούν στην κυβέρνηση τις προτάσεις των δύο γερμανικών εταιρειών. Ο Βουλπιώτης ισχυριζόταν επίσης ότι τον είχε παρακαλέσει ο Μαρκεζίνης να πείσει τους Γερμανούς να μην κάνουν λόγο για την επιστολή που του υποσχέθηκε ότι, όταν αυτός θα ερχόταν στην εξουσία, θα τακτοποιούσε όλα τα σχετικά ζητήματα

- Ο κ.Καψάλης - είπε ο Παπάγος - μου ζήτησε να του πα­ραδώσω την επιστολήν. Την πρώτη επιστολή Βουλπιώτη την παρέλαβε ο γενικός διευθυντής του πολιτικού γραφείου του πρωθυπουργού, στρατηγός Αλέστας, και την έστειλε στον Παπάγο στο πλοίο, τη στιγμή που ο στρατάρχης έφευ­γε για την Ισπανία.

    Πριν από λίγες μέρες - συνεχίζει ο Παπάγος - έλαβα και δεύτερη επιστολή Βουλπιώτη, που ισχυρίζεται ότι ο Μαρ­κεζίνης τον έστειλε, το 1953, στη Γερμανία για να καλλιερ­γήσει σχέσεις με κυβερνητικούς και οικονομικούς παρά­γοντες και να προετοιμάσει το έδαφος για να δοθούν γερμανικές πιστώσεις στην Ελλάδα.

    Αργότερα, οι Μαρκεζίνης και Καψάλης - λέει ο πρωθυπουργός - ζήτησαν από τον Βουλπιώτη να τους καλύψει στο θέμα των επιστολών. Ο Παπάγος καταλήγει με την εξιστόρηση των διαβημάτων του Δυτικογερμανού πρεσβευτή και των σχετικών με την παραίτηση του Καψάλη.

Ύστερα από τον στρατάρχη ανεβαίνει στο βήμα ο Σπύρο Μαρκεζίνης. Στη Βουλή επικρατεί απόλυτη σιωπή. Όλοι περιμένουν να ακούσουν τον άλλοτε παντοδύναμο επιτελή του Συναγερμού που θα απαντήσει τώρα στις εναντίον του βαρύτατες κα­τηγορίες του ίδιου του κόμματος του οποίου ήταν ο κύριος δημιουργός. Ο Μαρκεζίνης, χειμαρρώδης όπως πάντα, αρχίζει μι επίθεση κατά του Βουλπιώτη, που τον κατηγορεί ότι λέει ψέμματα: Ποτέ δεν τον έχει στείλει στη Γερμανία για μεσολαβητή. Εκθέ­τει έπειτα πώς, κατά το ταξίδι του στη Δ.Γερμανία, πέτυχε να εγκαταλείψουν οι Δυτικογερμανοί την αξίωση να ελέγχουν τα έργα που θα γίνονταν στην Ελλάδα και να αυξήσουν τις πίστωσεις τους προς τη χώρα μας από 100 σε 200 εκατομμύρια δολάρια. Πα­ρόλο που υπήρχε κίνδυνος να ματαιωθούν οι συμφωνίες - συνεχί­ζει ο πρώην υπουργός του Συντονισμού - αρνήθηκε να υπογρά­ψει το πρώτο κείμενο της επιστολής που του παρουσίασαν οι Γερμανοί και ζήτησε από τον Έρχαρτ να αλλάξει τη διατύπωση. Κράτησε το πρωτότυπο με τις διορθώσεις και τις διαγραφές στα μέλη των δύο αντιπροσωπειών μοιράστηκαν πολυγραφημένα αντίγραφα. Πώς λοιπόν - ρωτά ο Μαρκεζίνης - ήταν δυνατόν να έμειναν κρυφές οι επιστολές:

    Αφού αναπτύσσει για ποιους λόγους δεν δεσμεύεται, κατά γνώμη του, η κυβέρνηση από τις επιστολές να δεχτεί τις προσφορές της Ζήμενς, αλλά μόνο αυτός ως υπουργός ανέλαβε την υποχρέωση να εισηγηθεί, κατηγορεί τη δυτικογερμανική πρεσβεία ότι έδωσε στον Βουλπιώτη πλαστό κείμενο. Υποστηρίζει έχει ενημερώσει το συντονιστικό συμβούλιο για τις συμφωνίες, ρωτά γιατί ο Παπάγος προχώρησε στις ανακοινώσεις του χωρίς να τον καλέσει προηγούμενα να του ζητήσει εξηγήσεις για τις «δεσμεύσεις», και καταλήγει:

«Τι σημαίνουν όλα αυτά, κ.βουλευταί; Ότι όπισθεν του διαφανούς τεχνάσματος της δεσμεύσεως, της αποδεσμεύ­σεως και της εκ νέου δεσμεύσεως, μία η πραγματικότης: Να απαλλαγώμεν του Μαρκεζίνη αφού τον δυσφημήσωμεν και ολίγον...».

     Ο υπουργός Εξωτερικών Στ.Στεφανόπουλος, που μιλά κατόπιν, αφού αφηγείται τα σχετικά με τα διαβήματα του Δυτικογερμανού πρεσβευτή, που υποστήριζε ότι, και με τη νέα διατύπωση των επιστολών, η ελληνική κυβέρνηση ήταν δεσμευμένη να δρχτεί τις προσφορές της Ζήμενς, κατηγορεί τον Μαρκεζίνη ότι έδειξε σπουδή και προχειρότητα, και προσπάθησε να δημιουργήσει εντυπώσεις, υπογράφοντας ό,τι του έδιναν.

      Ο Καψάλης κατηγορεί την κυβέρνηση ότι έλεγε στους Δυτικογερμανούς να επιμένουν ότι έχει δεσμευτεί με τις επιστολές για να πληγεί ο Μαρκεζίνης.